ଏକ ଦିନ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ପିନାକଧାରୀ ସଦ୍ୟୋଜାତ ଶିବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ରତରେ, ପ୍ରଥମେ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଭକ୍ତି ସହିତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରାଯାଇଥିଲା, ପରେ ଶୁଧ୍ଧ ଘୀ ଭୋଜନ କରି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଭୂମିରେ ଶୟନ କରାଯାଇଥିଲା। ପନ୍ଦର ତାରିଖରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ନିର୍ବାଚନ ରହି ଭୋଜନ କରାଯାଇଥିଲା; ଏହି ପ୍ରକାର କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନଗୁଡିକୁ ପ୍ରତିମାସ ପୂର୍ବବତ ପୂଜା କରିବା ନିୟମ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତି ମାସର ବିଶେଷ ଉପଚାର ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁସୂଚିତ ହେଲା। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପ୍ରତି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ କ୍ରମିକ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ ନିୟମ ଅଛି—“ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, କରବୀରକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସର୍ବୋତ୍ତମ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ମହାଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସ୍ଥାଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ପଶୁପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆନନ୍ଦମୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଭୀମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏପରି ଶିବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି।” ଏହି ବ୍ରତରେ ଗୋମୂତ୍ର, ଗୋମୟ, ଦୁଧ, ଦହି, ଘୀ, କୁଶା ଜଳ—ଏହି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ବିଳ୍ବପତ୍ର, କାପୁର, ଅଗୁରୁ, ଯବ, କଳା ତିଲ ଏକ ଏକ କରି ନିୟମିତ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ନିୟମ ଅଛି। ପ୍ରତି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ ପ୍ରତି ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ ମନ୍ଦାର, ମାଲତୀ, ଧତୁରା, ସିନ୍ଦୁବାର, ଅଶୋକ, ମଲ୍ଲିକା, ପାଟଳ, ଅର୍କ, କଦମ୍ବ, ଶତପତ୍ର, ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଏକ ଏକ କରି ଉମାପତି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପାକନ୍ତ, ମିଠା ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଭୂଷଣ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରାଯାଏ। ନୀଳ ବୃଷ ଦାନ କରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସୁନା ବୃଷ ଓ ଗାଁ ଦେଇ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଆଠଟି ମୁକୁତ ଦ୍ୱାରା ସଜାଯିଥିବା ଶୟନକୋଠା, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ସଂରକ୍ଷଣ, ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସହିତ ଏକ ଜଳପାତ୍ର ଦିଆଯାଏ। ତାମ୍ବା ଦେଉଳରେ ଚାଉଳ ରଖି, ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ, ବେଦ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରାଯାଏ। ଏହା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସାମ ବିଦ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀ, ନୂତନ ବ୍ରତୀ, ଗୁଣୀ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, କିମ୍ବା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଯାହା ଶରୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୂଦୁ, ସଦା ପୂଜାରତ, ପତ୍ନୀ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ମାଳା, ଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶିକ୍ଷକ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ତାଙ୍କୁ, ନଥିଲେ ଦ୍ୱିଜାତିକୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଧନ ନେଇ ଚତୁର୍ତ୍ଥ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତାହା ଅନ୍ୟଥା କରିଲେ ପତନ ହୁଏ। ଏହି ନିୟମରେ ଶିବ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ କରିଥିବା ଜଣେ ଲୋକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ବ୍ରତର ଫଳ ପାଇଥାଏ। ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୂର୍ବଜ କିମ୍ବା ଭାଇମାନେ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୁଳ ସମୃଦ୍ଧି, ଅକ୍ଷୟ ଅନ୍ନ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଶରୀର, ଗଣମାନଙ୍କର ନାୟକତ୍ୱ, ଶତ କଳ୍ପ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ପରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନିବାସ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତର ଅନନ୍ତ ଫଳକୁ ବୃହସ୍ପତି, ଇନ୍ଦ୍ର, ପିତାମହ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ମୁଁ ନାରଦ, ମୁଁ ନିଜେ ମୁଁରେ ଲକ୍ଷ ଜିହ୍ୱା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଏହି ଶିବ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ବ୍ରତକୁ ଯିଏ ପଢ଼େ, ଚିନ୍ତା କରେ, କିମ୍ବା ଏହି ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବ୍ରତକୁ ଅନ୍ୟପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟା ନ କରି ଶୁଣେ, ତାଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଦୋଷ ଲାଗିପାରିବ? ଯେଉଁ ମହିଳା ଏହି ବ୍ରତକୁ ଦୀଘା ଭକ୍ତି ସହିତ କରନ୍ତି, ପତି, ସନ୍ତାନ, ଅଧ୍ୟାପକଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବଙ୍କର କୃପାରେ, ତିନି ପିନାକପାଣିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ, ନାରଦଙ୍କୁ ଏହି ବ୍ରତର ତ୍ୟାଗ ଫଳର ମହିମା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଏ—ଏହା ଅବିନାଶୀ ଓ ଏହି ଜଗତରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁଭ ତୃତୀୟା, ଦ୍ୱାଦଶୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଠ କରାଯିବା ପରେ। ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ମାସଗୁଡିକରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବ୍ରତରେ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ମିଠା ଭାତ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇବା ଓ ଯଥାଯଥ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଔଷଧ ବ୍ୟତୀତ ଅଠାର ଧରଣର ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଫଳ ମୂଳ ତ୍ୟାଗ କରି, ବୃଷ ଓ ସୁନାରେ ରୁଦ୍ର ଓ ଧର୍ମରାଜା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ତିଆରି କରିବା ଫଳଗୁଡିକ ହେଉଛି—କଦୁ, ମାହା, ବେଗୁନ, ପନସ, ଅମ୍ରତକ, କବିତା, କଳିଙ୍ଗ/ବାଲୁକମ୍, ଡାବ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ବେର, ଲେମ୍ବୁ, କଦଳୀ, କାସ୍ମର, ଦାନା, ପୁନ୍ନତା—ଏହି ଶୋଳ ଫଳକୁ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ମୂଳ ରାସି ରେ ମୂଳଗୁଡିକ—ମୂଳା, ଆମଳା, ଜାମୁ, ତେନ୍ଦୁ, ଅମର୍ଦକ, କଙ୍କୋଳ, ଏଳା, ତୁଣ୍ଡୀର, କରୀର, କୁଟଜ, ଶମୀ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଶୋଳ ଫଳରୁ କିଛି ଚାନ୍ଦିରେ (ଅଉଦୁମ୍ବର, ଡାବ, ଦୁଇ ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଦୁଇ ବେଗୁନ), କିଛି ତାମ୍ବାରେ (ତାଳ, ଅଗସ୍ତି, ପିଣ୍ଡ, କାସ୍ମରୀ, ସୁରଣ), ରକ୍ତାଳୁ, କନକାହ୍ୱ, ଚିର୍ଭିଟା, ଚିତ୍ରବଲ୍ଲୀ ଫଳ, କପାସ ଫଳ, ଆମ୍ବ, ନିଷ୍ପାବ, ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ବଟ, ମୁଦ୍ଗ, ପାଟୋଳ—ଏହି ଶୋଳ ଫଳ ତାମ୍ବାରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ଜଳପାତ୍ର ତିଆରି କରି, ଉପରେ ଧାନ୍ୟ ରଖି, ଉପରେ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଶୟନ କୋଠା ଚିତ୍ରାୟିତ କରାଯାଏ। ତିନି ଖାଦ୍ୟ ପାତ୍ର ଦେଇ, ଯମ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ବୃଷ, ଗାଁ ସହିତ, ଶାନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦିନରେ ଦାନ କରାଯାଏ। ଏହି ଫଳଗୁଡିକରେ ଅନେକ ଦେବତା ନିବାସ କରନ୍ତି, ଏପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ଦାନ ମାଧ୍ୟମରେ ମୋର ଶିବ ଭକ୍ତି ବଢ଼ୁ। ଶିବ ଓ ଧର୍ମ ଯେପରି ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏହି ଫଳ ଦାନ ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କର କୃପା ଲାଭ କରିବି।