ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କର ଅଚାର୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶିକ୍ଷକ, ସେମାନେ ହଳଦିଆ ଓ ସ୍ୱେତ ରଙ୍ଗର, ଚାରିଟି ହାତ ଥିବା, ଦଣ୍ଡ, ଅଭୟମୁଦ୍ରା, ଜପମାଳା ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିଥିବା ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ ହେବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶନିଦେବ, ନୀଳ ନୀଳକାନ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି, ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଦେଇ, ଗୃଧ୍ର ଉପରେ ବସି, ଧନୁଷ ଓ ଅଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ଭାବରେ ଦେଖାଯିବେ। ରାହୁଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଚେହେରା ସହିତ, ତଳୱାର, ଢାଲ, ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି, ଅଭୟ ଦେଇ, ନୀଳ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିଥିବା ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ କରାଯାଏ। କେତୁମାନେ ସବୁଠି ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଇଟି ହାତ, ଗଦାଧାରୀ, ବିକୃତ ମୁହଁ, ଗୃଧ୍ରସିଂହାସନ ଉପରେ ବସି ଅଭୟ ଦେଇଥିବା ଭାବେ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନେ ମୁକୁଟଧାରୀ, ଜଗତକୁ ମଙ୍ଗଳ କରୁଥିବା, ନିଜ ମୁଦ୍ରା ଉପରେ ଉଠାଇଯାଇଥିବା, ସବୁବେଳେ ଏକଶତ ଅଷ୍ଟ ଗଣନାରେ ଥିବା ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ ହେବେ। ଏହିପରେ, ନାରଦ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: "ହେ ପ୍ରଭୁ, ହେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ-ଭବିଷ୍ୟତର ନାୟକ, ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ଦେଇଥିବା ଯାହା କିଛି ଶୁଣାଯାଇଛି, ସେସବୁକୁ ପୁଣିଥରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।" ତେବେ ଶିବ, ବାଣୀର ଅଧିପତି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ମୋର ତପସ୍ୟା ଓ ପୁରାଣ ଓ ବେଦର ଅପାର ଗଭୀରତା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କହିବି।" ଏହି ଧର୍ମ, ବୃଷଭ ଆକାରରେ, ଗଣମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ନନ୍ଦି ଅଟୁଟ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଠାରୁ ମୁଁ ଶୈବ ଆଚାର କଥା କହିବି, ହେ ନାରଦ। ଏହିପରେ, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ନାରଦ, ଶିବଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ, ଶୈବ ଆଚାର ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୋତେ ଏଠାରେ ଶୈବ ଆଚାର କଥା କହନ୍ତୁ।" ଏବେ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର କହିଲେ: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଆଗ୍ରହ ସହିତ ଶୁଣ, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ 'ଶିବଚତୁର୍ଦଶୀ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଇ ଶୈବ ଆଚାର କଥା କହୁଛି। ମାର୍ଗଶିର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଦରକାର: 'ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଶରଣ ନେଇଛି।' ଚତୁର୍ଦଶୀ ଦିନରେ ଉପବାସ ରହି, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୂଜା କରି, ସୁନା ବୃଷଭ ଦାନ କରିବା ଓ ପରଦିନ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ନିୟମ ରଖି, ରାତିରେ ଶୋଇ, ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ସ୍ନାନ କରି, ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି, ଉମା ସହିତ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ପଦ୍ମ, ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପାଦପଦ୍ମରେ 'ଶିବାୟ ନମଃ', ମୁଣ୍ଡରେ 'ବ୍ୟାପକାୟ ନମଃ', ଚକ୍ଷୁରେ 'ତ୍ରିନେତ୍ରାୟ ନମଃ', ଲଳାଟରେ 'ହରାୟ ନମଃ' ବୋଲି ପ୍ରଣାମ କରିବା ଦରକାର। ମୁହଁକୁ 'ଚନ୍ଦ୍ରାନନାୟ', କଣ୍ଠକୁ 'ଶ୍ରୀକଣ୍ଠାୟ', କାନକୁ 'ସଦ୍ୟୋଜାତାୟ', ବାହୁକୁ 'ବାମଦେବାୟ' ବୋଲି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ହୃଦୟକୁ 'ଅଘୋରହୃଦୟାୟ', ଛାତିକୁ 'ତତ୍ପୁରୁଷାୟ', ପେଟକୁ 'ଈଶାନାୟ', ପାର୍ଶ୍ୱକୁ 'ଅନନ୍ତଧର୍ମାୟ', କଟିକୁ 'ଜ୍ଞାନମୂର୍ତ୍ତୟେ', ଉରୁକୁ 'ବିରାଗସିଂହାୟ' ବୋଲି ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଜାଙ୍ଘକୁ 'ଅନନ୍ତୈଶ୍ୱର୍ୟାୟ', ପିଣ୍ଡିକୁ 'ପ୍ରଧାନାୟ', ଗୁଡ଼ିକୁ 'ଆକାଶାତ୍ମନେ' ବୋଲି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କେଶ ଓ ପୃଷ୍ଠକୁ 'ଆକାଶସ୍ୱରୂପାୟ', ପୁଷ୍ଟି ଓ ତୁଷ୍ଟିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଏପରେ, ଏକ ସୁନା ବୃଷଭ, କମଣ୍ଡଳୁ ସହିତ, ଧଳା ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ, ପଞ୍ଚ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ୱାନ୍ନ ସହିତ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇବା ଉଚିତ। ଦେବତାଙ୍କର ଦେବ ସଦ୍ୟୋଜାତ ଏଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ, ଏହିପରେ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଘୃତ ଭୋଜନ କରି, ଉତ୍ତର ମୁହଁ କରି ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ପରଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ପୂଜା କରି, ମୌନ ରହି ଭୋଜନ କରିବା ଦରକାର। ଏହିପରି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦଶୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସବୁ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚତୁର୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ପୂର୍ବ ପ୍ରକାରେ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଆଚାର ଶୁଣ। ମାର୍ଗଶିର୍ଷ ଆଦି ମାସରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପଢ଼ିବା ଦରକାର: 'ଶଙ୍କରାୟ ନମଃ, କରବୀରକାୟ ନମଃ, ତ୍ରୟମ୍ବକାୟ ନମଃ, ପରମେଶ୍ୱରାୟ ନମଃ, ମହାଦେବାୟ ନମଃ, ସ୍ଥାଣୱେ ନମଃ, ପଶୁପତୟେ ନମଃ, ଶମ୍ଭୱେ ନମଃ, ପରମାନନ୍ଦାୟ ନମଃ, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରାୟ ନମଃ, ଭୀମାୟ ନମଃ।' ଏଭଳି କହି, ଶରଣ ନେବା ଦରକାର। ଗୋମୁତ୍ର, ଗୋମୟ, ଦୁଧ, ଦହି, ଘୃତ ଓ କୁଶାପାନୀୟ ଜଳ—ଏହି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପରିଚ୍ଛେଦ କ୍ରମରେ ଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସର ଚତୁର୍ଦଶୀରେ ଏକ ପ୍ରକାର ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେବା ଦରକାର। ମନ୍ଦାର ଓ ମାଲତୀ ଫୁଲ, ଧତୂରା, ସିନ୍ଦୁବାର, ଅଶୋକ, ମଲ୍ଲିକା, ପାଟଳା ଫୁଲ, ଅର୍କ, କଦମ୍ବ, ଶତପତ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପାର୍ବତୀନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚତୁର୍ଦଶୀରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ୱାନ୍ନ, ମିଠା, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଦରକାର। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ନୀଳ ବୃଷଭ ଦାନ କରି, ସୁନା ବୃଷଭ ସହିତ ଗାଈ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଆଠଟି ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଶୟନ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ, କମଣ୍ଡଳୁ ଦେଇବା ଉଚିତ। ତାମ୍ର ପାତ୍ର ଉପରେ ଚାଉଳ ରଖି, ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରତ ନିଷ୍ଠା ଥିବାକୁ ଦେବା ଦରକାର। ଯେଉଁଠି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସାମ ଜାଣିଥିବା, କିମ୍ବା ନୂତନ ବ୍ରତୀ, କିମ୍ବା ନୀତିଶିଳ୍ପ ଜାଣିଥିବା, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, କିମ୍ବା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ, ସୁମୂଳ, ସଦା କର୍ମନିଷ୍ଠା, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ମାଳା, ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଦେଇ ମାନ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଆଚାର୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ, ନାହିଁ ହେଲେ ଦ୍ୱିଜକୁ ଦେବା ଦରକାର। ଧନ ନେଇ ଚାଳାକି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପମାନକୁ ଆଣେ। ଯିଏ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶିବ ଚତୁର୍ଦଶୀ କରେ, ସେ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।