ଛଠଠ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଯାହାକୁ ଚକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଓ ଅତିଙ୍କ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବତାମାନେ 'ଲେଖା' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ । ଏଠାରେ ଋଭୁ ଓ ତାଙ୍କ ସହ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଯେଉଁମାନେ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ଦେବତା ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଏ । ଏହି ଚକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦେବତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବୃତ୍ତ ହୋଇଛି । ଏହିପରି, ଚକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଦଶପୁତ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ରୁରୁ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ବଂଶରେ କୁହାଯାଇଥିଲା । ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ଚକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ ଉପସ୍ଥାପନା କଲି । ଏବେ ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତର, ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ୱତ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଆସନ୍ତୁ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟର ସପ୍ତ ମହାର୍ଷି ହେଲେ—ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଯୋଗୀ ଭରଦ୍ୱାଜ, ପ୍ରବଳ ବଳଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଜମଦଗ୍ନି । ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ପରମ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱ, ରୁଦ୍ର, ମରୁତ, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନୀ ଓ ଆଦିତ୍ୟ—ଏହି ସପ୍ତ ଦେବଗଣ ଦେବତା ଭାବେ ସ୍ମୃତ ହୁଅନ୍ତି । ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ଦଶପୁତ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସପ୍ତ ମହାର୍ଷି ଥାଆନ୍ତି । ସେମାନେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ପରମ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ ଆସନ୍ତା ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ କହିବି । ସେଠାରେ ଅଶ୍ୱଠ୍ଥାମାନ, ଶରଦ୍ୱାନ, କୌଶିକ, ଗାଳବ, ଶତାନନ୍ଦ, କାଶ୍ୟପ ଓ ରାମ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ସ୍ମୃତ ହେବେ । ଏଠାରେ ଧୃତି ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯବସା ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବଷ୍ଟିର ମଧ୍ୟ ସେପରି, ଚରିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ସୁମତି ଧନ, ଶୁକ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁଙ୍କ ଦଶପୁତ୍ର, ରୌଚ୍ୟ ଆରମ୍ଭ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଘଟିବେ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଇପରି ଉଲ୍ଲେଖିତ । ପ୍ରଜାପତି ରୁଚିଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୌଚ୍ୟ, ମନୁ ହେବେ; ଭୂତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭୌତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମନୁ ହେବେ । ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମେରୁସାବର୍ଣ୍ଣି, ତଥା ଋତ, ଋତଧାମା, ବିଶ୍ୱକ୍ଷେନ ମଧ୍ୟ ମନୁ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଏହି ସମସ୍ତ ପୂର୍ବତନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ମନୁମାନେ ଗଣନା କରାଯାଇଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ସହିତ, ରାଜନ୍, ପ୍ରାୟ ଛଅ ହଜାର ଯୁଗ ବିତିଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତର ଅନ୍ତରାଳରେ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି । ଏହି ହଜାର ହଜାର ଯୁଗର ଶେଷରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜ, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାମ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି ଓ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ । ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ପୂର୍ବରୁ ଅନେକ ରାଜା ପୃଥିବୀର ଭୋଗ କରିଛନ୍ତି । ରାଜା, ପୃଥିବୀ ରାଜାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, କେଉଁଠିଁ ତାଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ପୁନଃ ଏକତ୍ର ହୁଏ? ପୃଥିବୀକୁ ଏହି ନାମ କାହିଁକି ମିଳିଲା? ତାଙ୍କୁ 'ଗୌ' କୁହାଯିବାର କାରଣ କ'ଣ? ଏହି ନାମର ପ୍ରସିଦ୍ଧି କାହିଁକି? ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ସୁକ । ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ବଂଶରେ ଏକ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଅଙ୍ଗ; ସେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ କନ୍ୟା ସୁଦୁର୍ମୁଖାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଏକ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଭେନ, ଯିଏ ପୁରାତନ କାଳରେ ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ । ସେ ଅଧର୍ମକର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜନାନୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ; ଏହିପରି ବିଶ୍ୱରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ମହାର୍ଷିମାନେ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ । ଅନୁରୋଧ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନୁମତି ଦେଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ଶାପ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ । ରାଜା ବିହୀନ ଦେଶରେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ତାପରେ ନିଷ୍ପାପ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ମଥନ କଲେ; ଏହି ମଥନରୁ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଜାତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ମାତୃ ଅଂଶରୁ କଜଳ ରଙ୍ଗର କାନ୍ତି ଥିବା ଲୋକ ଜନ୍ମିଲେ; ପିତୃ ଅଂଶରୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜନ୍ମିଲେ । ସେ ଡାହାଣ ହାତରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ, ଧନୁଷ୍ୟ ବାଣ ଧରି, ଗଦା ଧାରଣ କରି, ଦିବ୍ୟ ତେଜର ଶରୀର, ରତ୍ନ ବନ୍ଦ ର କବଚ ଓ କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧିଥିଲେ । ସେ ହେଲେ ପ୍ରଥୁ, ଯିଏ ଉଦ୍ୟମରେ ଜନ୍ମିଲେ; ପ୍ରଥୁ ଜନ୍ମିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ତିବ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସେ ପୁନଃ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ଅଧିପତି ହେଲେ । ପ୍ରଥୁ ଦେଖିଲେ ଯେ, ପୃଥିବୀରେ ବେଦ ଶବ୍ଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ, ଧର୍ମ ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ଅପାର ପ୍ରତାପଶାଳୀ ପ୍ରଥୁ କ୍ରୋଧରେ ଧନୁଷ୍ୟ ନେଇ ମାଟିକୁ ଦହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ତେବେ ପୃଥିବୀ ଗାଈ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ପ୍ରଥୁ ତୀବ୍ର ଧନୁଷ୍ୟ ନେଇ ତାଙ୍କ ପଛରୁ ଧାଉଥିଲେ । ଏବେ ପୃଥିବୀ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଦଢ଼ି ରହି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'ମୁଁ କ'ଣ କରିବି?' ପ୍ରଥୁ କହିଲେ, 'ଓ ସାଧ୍ୱୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ତାହା ଦ୍ରୁତ ଦିଅ ।' ଏପରି ଭାବରେ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ରାଜା ପ୍ରଥୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କୁ ବଛା କରି, ନିଜ ହାତରେ ମାଟିକୁ ଦୁଧ କାଢ଼ିଲେ । ସେ ଦୁଧ ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ହେଲା, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବଞ୍ଚିଲେ । ତେବେ ଋଷିମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧ କାଢ଼ିଲେ, ବଛା ସୋମ ଥିଲେ । ବୃହସ୍ପତି ଦୁଧ କାଢ଼ିବାଳା, ପାତ୍ର ବେଦ, ଏବଂ ଦୁଧ ହେଉଛି ତପସ୍ୟାର ସାର । ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧ କାଢ଼ିଲେ, ମିତ୍ର ଦୁଧ କାଢ଼ିବାଳା, ଇନ୍ଦ୍ର ବଛା; ଦୁଧ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଦାୟକ ଅମୃତ ହେଲା, ପାତ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦୁଧ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଅନ୍ତକ ଦୁଧ କାଢ଼ିବାଳା, ଯମ ବଛା, ଦୁଧ ସ୍ୱଧା ଥିଲା । ନାଗମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର କୁମ୍ଭ ଥିଲା, ତକ୍ଷକ ବଛା, ଦୁଧ ବିଷ ହେଲା; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୁଧ କାଢ଼ିଲେ । ଅସୁରମାନେ ଲୋହାର ପାତ୍ରରେ ଦୁଧ କାଢ଼ିଲେ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଲା । ଏଠାରେ ପାତ୍ର ମାୟା, ବଛା ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିରୋଚନ, ଦୁଇମୁର୍ଧା ଦୁଧ କାଢ଼ିଲେ, ଯାହାରୁ ମାୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ।