ଏହି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଦୀର୍ଘ କଥାରେ, ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ କାଳ ଓ ତାଙ୍କର ମହାପୁରୁଷ, ଦେବତା, ଋଷିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ସବୁଠୁ ପ୍ରଥମେ, ସହା ନାମକ ଜଣେ ଯୁବ ଏବଂ କୀର୍ତିବୃଦ୍ଧି କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷୟରେ କହାଯାଏ। ସେଠାରେ ଭାବନାମାନେ ଦେବତା ଥିଲେ ଓ ଉର୍ଜାସ୍ ନାମକ ସାତ ଋଷିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପରେ, କୌକୁରୁଣ୍ଡି, ଦାଲ୍ଭ୍ୟ, ଶଙ୍ଗ, ପ୍ରବାହଣ, ଶିବ, ସିତ, ଏବଂ ସସ୍ମିତ—ଏହି ସାତ ଯୋଗବୃଦ୍ଧି କରିଥିବା ଋଷିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ୱନ୍ତର ହେଉଛି ତାମସା ମନ୍ୱନ୍ତର, ଯେଉଁଥିରେ କବି, ପୃଥୁ, ଅଗ୍ନି, ଅକପି ଓ କପି ଏହି ଋଷିମାନେ ଥିଲେ। ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଜଲ୍ପଧୀ ଓ ଧୀମାନ୍ ଦୁଇ ଋଷି ଏବଂ ସାତ ଋଷିଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ; ସାଧ୍ୟମାନେ ଦେବତା ଥିଲେ। ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଅକଳ୍ମଷ, ଧନ୍ବୀ, ତପୋମୂଳ, ତପୋଧନ, ତପୋରତି, ତପସ୍ୟା, ତପୋଦ୍ୟୁତି, ପରଂତପ ଏବଂ ତପୋଭାଗୀ, ତପୋୟୋଗୀ—ଏହି ଦଶ ପୁତ୍ର ତାମସାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ନିତିର ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ଥିଲେ ଓ କୁଳର ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ। ପଞ୍ଚମ ମନ୍ୱନ୍ତର ହେଉଛି ରୈବତା ମନ୍ୱନ୍ତର, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବବାହୁ, ସୁବାହୁ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ସୋମପା ଏହି ଋଷିମାନେ ଥିଲେ। ହିରଣ୍ୟରୋମା ଓ ସପ୍ତାଶ୍ୱ ସାତ ଋଷି ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ଦେବତାମାନେ ଆଭୂତରଜସ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଓ ଶୁଭ ଗୁଣର ଥିଲେ। ଅରୁଣ, ହବ୍ୟ, କପି, ଯୁକ୍ତ, ନିରୁତ୍ସୁକ, ସତ୍ତ୍ୱ, ନିର୍ମୋହ, ପ୍ରକାଶକ ଏହି ଦଶ ପୁତ୍ର ରୈବତାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ; ଭୃଗୁ, ସୁଧାମା, ବିରଜା, ସହିଷ୍ଣୁ, ନାଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ଛଉଠ ମନ୍ୱନ୍ତର ହେଉଛି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତର, ଯେଉଁଥିରେ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଓ ଅତି ସାତ ଋଷି ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ଦେବତାମାନେ ଲେଖା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଋଭୁମାନେ ଓ ଋଭାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦେବତାମାନେ ଜଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପାଞ୍ଚ ଦେବତାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଦଶ ପୁତ୍ର, ରୁରୁ ଆଦି, ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ କୁଳରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିବା ଭଳି, ଏଠି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବରେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତର ବିବରଣା ଦିଆଯାଏ; ଏବେ ସାତମ ମନ୍ୱନ୍ତର, ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତର କୁହାଯାଏ, ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଅତ୍ରି, ଵସିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଜାମଦଗ୍ନି—ଏହି ସାତ ମହାଋଷି ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧର୍ମ ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି। ସାଧ୍ୟ, ଵିଶ୍ୱ, ରୁଦ୍ର, ମାରୁତ, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନ୍, ଆଦିତ୍ୟ—ଏହି ସାତ ଦେବତା ଦଳ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବମାନେ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଆଦି, ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସାତ ମହାଋଷି ଥାନ୍ତି। ଧର୍ମର ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; ଏବେ ଆସନ୍ତା ସାଵର୍ଣି ମନ୍ୱନ୍ତର ବିଷୟରେ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠି ଅଶ୍ୱଠାମାନ, ଶରଦ୍ୱାନ, କୌଶିକ, ଗାଳବ, ଶତାନନ୍ଦ, କାଶ୍ୟପ, ରାମ—ଏହି ଋଷିମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଧୃତି ସବୁଠୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯବସା ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତିର୍ ମଧ୍ୟ ସେପରି, ଚରିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଶଂସନୀୟ, ସୁମତି ଧନ, ଶୁକ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ସାଵର୍ଣି ମନୁଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର, ରୌଚ୍ୟ ଆଦି, ଆଗାମୀ ମନୁ ଭାବରେ ଘୋଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ରୁଚି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପୁତ୍ର ରୌଚ୍ୟ ଏକ ମନୁ ହେବେ; ଭୂତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭୌତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏକ ମନୁ ହେବେ। ପରେ, ମେରୁସାଵର୍ଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏକ ମନୁ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ର୍ତ, ର୍ତଧାମା, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମନୁ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବରେ, ପୂର୍ବ ଓ ଆଗାମୀ ମନୁମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏମାନେ ମିଶି ଏକ ଅନ୍ତରାଳରେ ପ୍ରାୟ ଛଉ ହଜାର ଯୁଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଅନ୍ତରାଳରେ ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ସବୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ମିଳି ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ହଜାର ଯୁଗର ଶେଷରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ; ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସଂଯୋଗ ପାଇଛନ୍ତି ଓ ପାଇବେ। ଏହିପରେ ପୃଥିବୀର ପ୍ରାଚୀନ ରାଜାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ; ରାଜା ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ଏକତା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ପୁନଃ ଏକତା ହୁଏ। ପୃଥିବୀକୁ 'ଗୌ' ନାମ କିପରି ମିଳିଲା, ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥିଲା। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ କୁଳରେ ଅଙ୍ଗ ନାମକ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ, ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କର ଜନ୍ମଜାତ କନ୍ୟା ସୁଦୁର୍ମୁଖାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ପୁତ୍ର ଭେନା, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୂପତି ଥିଲେ। ସେ ଅଧର୍ମ କରିଥିଲେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜନନୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ; ଏହି ଅଧର୍ମର ନିବାରଣ ପାଇଁ, ମହାଋଷିମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭେନା ଅନୁମତି ଦେଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ଶାପ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ହତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜା ନ ଥିବାର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେଲେ। ପ୍ରମାଦରହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭେନାଙ୍କ ଦେହକୁ ମଥନ କରିଥିଲେ; ଏହି ଦେହର ମଥନରୁ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଜାତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ମାତୃ ଅଂଶରୁ କଜଳର ଭଳି ଶ୍ୟାମ ଚମକ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପିତୃ ଅଂଶରୁ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମର ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ଡାହାଣ ହାତରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧରି, ଗଦା ବୋହି, ଦିବ୍ୟ ତେଜର ଦେହ ଏବଂ ମାଣି ଭରିତ କବଚ ଓ କଙ୍ଗନ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଥୁ ନାମକ ରାଜା, ଉତ୍କଳ ଚେଷ୍ଟାରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପ୍ରଥୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଭିଷେକ କରିଥିଲେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।