ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ମହାପୁଣ୍ୟଶୀଳ ମନୁଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ମଧୁସୂଦନ କହିଲେ—“ଯେତେ ଜୀବ ଘମ, ଡିମ୍ବ, ଅଙ୍କୁର କିମ୍ବା ଜୀବନ୍ତ ଜନନରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସହାୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ନୌକାରେ ରଖି, ସୁରକ୍ଷିତ କର, ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ।” ତାପରେ ମଧୁସୂଦନ କହିଲେ—“ଯେତେବେଳେ ବୟୁ ଛୁଆଁରେ ଏହି ନୌକା କଳ୍ପାନ୍ତରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେବ, ତୁମେ ଏହି ମୋ ଶୃଙ୍ଗକୁ ନୌକା ଦେଖିବା, ଏହି ଶୃଙ୍ଗକୁ ବନ୍ଧିଦେବା। ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ତୁମେ ଏହି ଭୂମଣ୍ଡଳର ପ୍ରଥମ ପିତା ହେବ। କୃତୟୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ତୁମେ ଦୃଢ଼ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞ ରାଜା ଭାବେ ମନ୍ବନ୍ତରପତି ହେବ, ଦେବତାମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜିବେ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମନୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଭାଗ୍ୟବାନ, କେତେ ବର୍ଷ ପରେ ଏହି ବିନାଶ ଆସିବ? ମୁଁ କିପରି ସେଇ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବି? ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ପୁଣି କିପରି ଏକତ୍ରିତ ହେବି?” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ମଧୁସୂଦନ କହିଲେ—“ଆଜିଠାରୁ ଏକଶତ ବର୍ଷ ଓ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା ହେବ ନାହିଁ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିବ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବହୁତ କମିଯିବେ, ସପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସପ୍ତ ଭୟାନକ କିରଣ ତାପରେ ଅଗ୍ନିବର୍ଷା କରିବ। କଳ୍ପାନ୍ତରେ, ଔର୍ବ ଅଗ୍ନି ଭୟଙ୍କର ହେବ, ନିମ୍ନଲୋକରେ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ମୁଁହରୁ ବିଷାଗ୍ନି, ଭବଙ୍କ ମସ୍ତକର ତୃତୀୟ ନେତ୍ରରୁ ଅଗ୍ନି ପ୍ରକଟିତ ହେବ। ସେଇ ଅଗ୍ନି ତିନି ଲୋକକୁ ଦହିଦେବ, ପୃଥିବୀ ଛାଇଁ ହେଇଯିବ। ଆକାଶ ତାପିତ ହେବ, ଦେବତା, ତାରା ସହିତ ସମସ୍ତ ଲୋକ ନଶ୍ୱର ହେବ। ସମ୍ବର୍ତ୍ତ, ଭୀମନାଦ, ଦ୍ରୋଣ, ଚଣ୍ଡ, ବଳାହକ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ପତାକା, ଶୋଣ—ଏହି ସପ୍ତ ବିନାଶୀ ମେଘ ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ। ସେମାନେ ଅଗ୍ନିର ଘମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପୃଥିବୀକୁ ବନ୍ୟାରେ ବୁଡ଼ିଦେବେ; ସମୁଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯିବ। ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସମୁଦ୍ର ହେବ, ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀବୀଜ ନୌକାରେ ରହିବେ। ମୋ ଦିଆ ଦୃଢ଼ ଦୋରିରେ ତୁମେ ଏହି ନୌକାକୁ ମୋ ମାଛ ଆକାର ଶୃଙ୍ଗକୁ ବନ୍ଧିଦେବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବି। ଏହି ପ୍ରଳୟରେ ଦେବତାମାନେ ଦହିଯିବେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଧାରୀ, ଚାରି ଲୋକ ସହ ଏକାକି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବ। ନର୍ମଦା ନଦୀ, ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭବ, ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ତୁମ ଚାରିପାଖରେ ରହିବ। ଏହିପରି ମଧ୍ୟ-ପ୍ରଳୟ ଦେଖିଲେ, ଚକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ପ୍ରଳୟରେ ଏକ ମହାସମୁଦ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେବ; ତୁମ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ମୁଁ ବେଦ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିବି।” ଏପରି କହି, ଭଗବାନ୍ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ମନୁ, ବାସୁଦେବଙ୍କ କୃପାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଏହି ଘୋଷିତ ବିପ୍ଳବ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିଲା, ବାସୁଦେବଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଶୃଙ୍ଗଧାରୀ ମାଛର ଆକାରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ। ଏକ ସର୍ପ ଦୋରି ଆକାରରେ ମନୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା। ଧର୍ମଜ୍ଞ ମନୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ନୌକାରେ ରଖିଲେ। ସର୍ପ-ଦୋରିରେ ନୌକାକୁ ମାଛ ଶୃଙ୍ଗକୁ ବନ୍ଧିଦେଲେ, ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏହି ମହାପ୍ରଳୟ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ମନୁ ମାଛ-ଆକାର ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମନୁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲେ—ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ମନୁମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ବଂଶ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ବିସ୍ତାର, ଦାନ ଓ ଧର୍ମର ନିୟମ, ପିତୃତର୍ପଣର ଚିରନିୟମ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯଜ୍ଞ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ଦେବସ୍ଥାପନା ଓ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ—ଏସବୁ ବିଷୟରେ ମନୁ କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ମହାପ୍ରଳୟ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ, ଅପ୍ରକଟ, ଅଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ନିଦ୍ରାସମ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲା। ଚରାଚର ଜଗତ ଅଜ୍ଞାତ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଅପ୍ରକଟ ଧର୍ମମୂଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେଇ ଅନ୍ଧକାର ନାଶକ, ଅନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅପ୍ରକାଶିତ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ ନିଜେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବିବିଧ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ପ୍ରଥମେ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଓ ତାହାରେ ନିଜ ବୀଜ ରଖିଲେ। ସେଇ ବୀଜ ମହାବିଶାଳ ଓ ରଜତ-ହେମ ଦ୍ୱିପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ହେଲା, ଯାହା ଦଶହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲା। ସ୍ୱୟଂ ତାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ଏବେ ପୁନଃ ବିଷ୍ଣୁ ଆକାର ଧାରଣ କଲେ। ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯିଏ ପ୍ରଥମ ସତ୍ତା ଥିଲେ, ସେ ବେଦପାଠକ ବ୍ରହ୍ମା ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାହା ପରି ଅଣ୍ଡ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ମଧ୍ୟରେ ଅମର ଆକାଶ ତିଆରି କଲେ। ନଦୀମାନେ, ପିତୃମାନେ, ମନୁମାନେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଅନ୍ତର୍ଜଳରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଲବଣ, ଇଖୁରସ, ମଦ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପ୍ରଜାପତି ତାହିଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ। ମୃତ ଅଣ୍ଡଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ ସେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ। ତାଙ୍କ ରଜୋଗୁଣ ମୟ ଦେହ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ହେଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର, ମାନବ ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଇ ମହାପୁରୁଷ, ରଜୋଗୁଣ ମୟ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି।