ଏକ ଦିନ, କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ସମୟରେ ଏକ ବିଶେଷ ତୃତୀୟୀ ଉପବାସ ଉପଲକ୍ଷେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ଏକ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେ ଜଣା ପାଇଲେ, ଏହି ଦିନରେ ଯେଉଁ ଦାନ, ଅର୍ପଣ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ତାହା ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦିନରେ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଚାଉଳ ଦେଇ ପୂଜା କରେ, ତାଙ୍କର ବଂଶ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ସ୍ନାନ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଚାଉଳ ଦେଇ, ପରେ ଏହି ଚାଉଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ସୁସ୍ଥିତ ଆଟା ରୁ ତିଆରି କଲା ରୁଟି ଦେଇ, ଏହି ଦିନରେ ଖାଇଲେ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏହି ତୃତୀୟୀ ଉପବାସର ଏକ ଦିନ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ତୃତୀୟୀ ଉପବାସର ଫଳ ମିଳିଯାଏ। ଏହି ଦିନରେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଉପବାସ ସହ ପୂଜା କରିଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଲାଭ କରେ। ତାପରେ ରାଜା ମାଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “କେଉଁ ବ୍ରତର ଦ୍ୱାରା ମିଠା କଥା, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର କୌଶଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ଏହା ସହ ବାହୁଁ ପତି-ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟରେ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମତି, ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଲାଭ କରନ୍ତି—ମାଧବ, ଏହି ବିଷୟ ମୋତେ କହ।” ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: “ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ସରସ୍ୱତୀ ବ୍ରତ ଶୁଣ। ଏହି ବ୍ରତର କେବଳ ପାଠ କରିଲେ, ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରତ ଯେଉଁ ଭକ୍ତିଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି କରେ, ଦିନର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ରବିବାରରେ, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଖିର ଖୁଆଇବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହା ସହ ଏକ ଦମ୍ପତି ଶ୍ବେତ ପୋଷାକ, ସୁନା ଦେଇ, ଶ୍ବେତ ମାଳା ଓ ଲେପ ଦେଇ ଗାୟତ୍ରୀ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୂଜାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିବା: ‘ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବାନ, ବିଶ୍ୱ ଆଦିପିତା, ଆପଣାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ରହିପାରିନଥିଲେ, ତେଣୁ ଆପଣ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ।’ ଏବଂ ‘ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଆଦି କଳା ଯେଉଁଥିରେ ଆପଣ ନିଷ୍କାସିତ ନୁହନ୍ତି, ଏହା ମୋତେ ସିଫଳତା ଦିଅନ୍ତୁ।’ ଏହିଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମେଧା, ଧାରା, ପୁଷ୍ଟି, ଗୌରୀ, ତୁଷ୍ଟି, ପ୍ରଭା, ମତି—ଏହି ଅଠ ରୂପରେ ସରସ୍ୱତୀ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି ଭକ୍ତି ସହ ଗାୟତ୍ରୀ, ଯେଉଁ ଭୀଣା ଓ ଜପମାଳ ଧରିଛନ୍ତି, ଶ୍ବେତ ଫୁଲ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଚାଉଳ ଦେଇ, ଜଳପାତ୍ର ଓ ପୁସ୍ତକ ସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଖାଇବା ଉଚିତ। ପ୍ରତି ପକ୍ଷର ପଞ୍ଚମୀ ଦିନରେ ବ୍ରହ୍ମାବାସିନୀ ଦେବୀକୁ ଏହିପରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ଘିଅ ଦେଇ ଚାଉଳ, ଦୁଧ ଓ ସୁନା ଦେଇ ‘ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ’ ବୋଲି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ, ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଖାଇବା ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଦିନ ତେର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତ ସମାପ୍ତିରେ ଶ୍ବେତ ଚାଉଳ ଦେଇ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ, ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଜୋଡ଼ା ପୋଷାକ ଓ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଦେବୀକୁ ଏକ ଛତା, ଶ୍ବେତ ଆଖି ଥିବା ଘଣ୍ଟା, ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଈ, ଚନ୍ଦନ, ଜୋଡ଼ା ପୋଷାକ ଓ ଏକ ଶିଖର ଦେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଗୁରୁକୁ ଭକ୍ତି ସହ, କଞ୍ଜୁସି ଛାଡ଼ି, ପୋଷାକ, ମାଳା ଓ ଲେପ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ସରସ୍ୱତୀ ବ୍ରତ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନୀ, ଧନୀ ହୁଏ, ଲାଲ ଗଳା ରୂପ ଲାଭ କରେ। ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ; ଯେଉଁ ମହିଳା ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାନ୍ତି। ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ତିନି ଦଶ ହଜାର କଳ୍ପ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ବ୍ରତ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଦଶ ହଜାର କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ୟାଧର ନଗରରେ ବାସ କରନ୍ତି। ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ନାନ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ବିଧି ଜ୍ଞାନୀ, ମୋତେ କହ।” ଭଗବାନ କହିଲେ: “ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ରାଶି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ସହିତ ସ୍ନାନ ବିଧି କହିବି। ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ଆସିଲା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଇ, ଚାରି ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ବେତ ମାଳା ଓ ଲେପ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଗ୍ରହଣ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ, ଔଷଧ ଓ ଚାରି ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳପାତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଦେଇଛି। ଏହିପରି ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଚାଲିବା ରାସ୍ତାର ମିଳନ ସ୍ଥାନ, ପିପିଲିକା ଗୁହା, ପୋଖରୀ, ଗୋଶାଳା, ରାଜଦ୍ୱାର ଆସପାସର ମାଟି ଏକତ୍ର କରି ପାତ୍ରରେ ଦେବା ଉଚିତ। ପାତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ମୁକୁତା, ରୋଚନା, ପଦ୍ମ ଓ ଶଂଖ, ପଞ୍ଚ ରତ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ। ପାତ୍ରରେ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ, ଶ୍ବେତ ଚନ୍ଦନ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଜଳ ଆଉ ତିଲ, ରାଜହାତୀ ଦାନ୍ତ ଓ କୁମୁଦା, ଉଶୀର ଓ ଗୁଗୁଳୁ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପୂଜାରେ କହିବା: “ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ତୀର୍ଥ, ମେଘ, ଝରଣା ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ପାପ ନାଶ କରନ୍ତୁ।” ଏହିପରି: “ବଜ୍ରଧାରୀ ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କର ଲୋକପତି, ହଜାର ଆଖି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” ଏବଂ: “ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମୁହଁ, ସାତ ଶିଖା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚମକ ଦେଇଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣର ଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” ଏହିପରି: “ଯମ, ଜୀବମାନଙ୍କର କର୍ମ ସାକ୍ଷୀ, ମହିଷ ଚାଲିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣର ଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” “ଭୟଙ୍କର ଦେବତା, ଖଡ଼ା ଧରିଥିବା, ଦେମନ୍ ଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” “ନାଗପାଶ ଧରିଥିବା, ମକର ଚାଲିଥିବା, ଜଳର ଲୋକପତି, ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣର ଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” “ବାୟୁ, ଶ୍ବାସ ରୂପେ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, କଳା କୃଷ୍ଣ ମୃଗ ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣର ଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତୁ।