ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଭକ୍ତ ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଯେଉଁ ଦେବଦମ୍ପତିଙ୍କର ଆକୃତି, ମୁହଁ, ପାଦ ଓ ହାତ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିତ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଦୟାମୟ। ଏହିପରି ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବେ ପୂଜା କରି, ଭକ୍ତ ରଙ୍ଗିନ ପାଉଡରରେ ମନ୍ଦାର ଓ ନୀଳ କମଳ ତିଆରି କଲେ। ଏହି ପାଉଡରରେ କଂଚ, ଚକ୍ର, କଙ୍ଗନ, ସ୍ୱସ୍ତିକ, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ଚାମର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଗଡ଼ି, ଯେତେ ପାଉଡର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା, ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ତାପରେ, ଚାରିଟି ଘିଅ ଭରିତ ପାତ୍ର ଏବଂ ସୁବ୍ରତ୍ନ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଏକ ଚମଚ ଓ ଚାଉଳ ମିଶିତ ପାଣି ସହିତ, ପ୍ରତି ପକ୍ଷେ ଚାରି ମାସ ଯାଏଁ। ପରେ, ଆଉ ଚାରି ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚମଚରେ ଚାରିଟି ପିଠା ଭରିତ ପାତ୍ର ଓ ପରେ ତିଳ ଭରିତ ପାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ। ଚନ୍ଦନ ପାଣି, ଫୁଲ ପାଣି, ଚନ୍ଦନ ଲେପ, କେଶର ପାଣି, ଦହି-ଯୋଗ ନହେଁ, ଦୁଧ ଓ ଗାଈ ଶଙ୍ଖର ପାଣି ଦେବା ଉଚିତ। ପିଠା ପାଣି, କୁଷ୍ଠ ପାଉଡର ମିଶିତ ପାଣି, ଉଶୀର ଘାସ ମିଶିତ ପାଣି, ଓ ଯବ ପିଠା ପାଣି ଦେବା ଉଚିତ। ତିଳ ପାଣି ଚାଖିବା ଓ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରୁ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରତି ପକ୍ଷେ ଏହି ଚାଖିବା ନିୟମ ଅଛି। ସମସ୍ତ ପୂଜାରେ ଧଳା ଫୁଲ ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଦାନ କରିବାବେଳେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ—“ଗୌରୀ ସଦା ମୋ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ, ପାପ ଦୂର କରିବାରୀ, ଶୁଭ, ଲଳିତା ଭବାନୀ ମୋତେ ଭାଗ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ।” ବର୍ଷ ଶେଷରେ ଲୁଣ, ଗୁଡ଼ର ଘଡ଼, ସାର୍ଜିକା, ଚନ୍ଦନ, ଚଉଁ ଓ ସୁବ୍ରତ୍ନ କମଳ ଦେବା ଉଚିତ। ସୁବ୍ରତ୍ନ ଉମାମହେଶ୍ୱର ମୂର୍ତି, ଇଖ ଫଳ ଦେଇ ଶୋଇବା ଖଟ ଓ ତକିଆ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କର ଜନାଣୀଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଦେଇ କହିବା—“ଗୌରୀ ମୋ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ।” ଏହା ତୃତୀୟ, ଶାଶ୍ୱତ ଉପବାସ, ଆର୍ଦ୍ରାନନ୍ଦକରୀ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏହା ପାଳନ କରି ଜଣେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ପରମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ, ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମିଳେ; କେହି ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ଜଣେ ନାରୀ, କୁମାରୀ କିମ୍ବା ବିଧବା ଏହି ଉପବାସ ରଖିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ଦୟାରେ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ପ୍ରତି ପକ୍ଷେ ଏହା ପାଳନ କରି, ମନ୍ତ୍ରପୂଜାର ଜ୍ଞାନ ସହିତ, ରୁଦ୍ରାଣୀଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଫେରିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି କଥା ଦିନକୁ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣାନ୍ତି, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରେ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଯୁଗ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ବିବାହିତ କିମ୍ବା ବିଧବା ନାରୀ ଏହି ତୃତୀୟ ଉପବାସ ରଖିଲେ, ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ଘରେ ଶତାଧିକ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରି, ପରେ ଗୌରୀଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଉଁ, ଆଉ ଏକ ତୃତୀୟ ଉପବାସର କଥା ଆସିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ; ଏହି ଉପବାସରେ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ଉପହାର ଦିଆଯାଏ, କିମ୍ବା ପାଠ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ତୃତୀୟ ଦିନ କୁ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଦିନ କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଓ ଭଲ ଭାବେ ପୂଜା ହେଲେ, ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ଉପହାର ଦିଆଯାଏ, କିମ୍ବା ପାଠ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏହି ଦିନର ଉତ୍ତମ କର୍ମ ଓ ବଂଶ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ବିଷ୍ଣୁ ଅଭିନ୍ନ ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁରୁଷମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭିନ୍ନ ଚାଉଳ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେଇ, ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ପିଠା ଦେଇ, ଖାଇବା ସମୟରେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ତୃତୀୟ ଦିନ ପାଳନ କଲେ, ଏହି ଉପବାସର ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ କରାଯାଏ। ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଉପବାସ ଓ ପୂଜା କରି ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଏକ ରାଜା ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“କେଉଁ ଉପବାସରେ ମିଠା କଥା, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଭାଗ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଦକ୍ଷତା ମିଳେ? ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଓ ପୁରୁଷମାନେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ କିପରି ପାଆନ୍ତି?” ମାଧବ କହିଲେ—“ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏବେ ସରସ୍ୱତୀ ବ୍ରତର କଥା ଶୁଣ, ଏହାର ପାଠ କରିଲେ ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।” ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ରବିବାରରେ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରା ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଖିର ଖାଇବା ଦିଆଯାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଧଳା ପୋଷାକ ଓ ସୁବ୍ରତ୍ନ ଦେଇ, ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ଧଳା ମାଳା ଓ ଲେପ ସହିତ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ—“ହେ ଦେବୀ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ମହାପ୍ରଭୁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ରହିପାରିବେ ନାହିଁ, ତୁମେ ଦୟାମୟୀ ଅନୁଗ୍ରହଦାତ୍ରୀ ହେଉ। ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦ, ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ କଳା, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ବଞ୍ଚିତ ନୁହଁ, ତୁମେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦିଅ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମେଧା, ଧାରା, ପୁଷ୍ଟି, ଗୌରୀ, ତୁଷ୍ଟି, ପ୍ରଭା, ମତି—ଏହି ଅଷ୍ଟ ରୂପରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ହେ ସରସ୍ୱତୀ।” ଏପରି ଭକ୍ତି ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ବୀଣା ଓ ଜପମାଳା ଅଛି, ଧଳା ଫୁଲ ଓ ଅଭିନ୍ନ ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ଜଳଘଟ ଓ ପୁସ୍ତକ ଧରିଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭକ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଚୁପ୍ଚାପ ଖାଇବା ଉଚିତ। ପ୍ରତି ପକ୍ଷର ପଞ୍ଚମୀ ଦିନରେ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ଦେବୀଙ୍କୁ ଏହିପରି ପୂଜା କରି, ଏକ ପାତ୍ରରେ ଚାଉଳ ଓ ଘିଅ, ଦୁଧ ଓ ସୁବ୍ରତ୍ନ ଦେଇ, “ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ” ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ। ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା, ମଧ୍ୟରେ ଖାଇବା ନୁହଁ, ଏହି ବ୍ରତ ତେର ମାସ ଚାଲିଥାଏ। ବ୍ରତ ଶେଷରେ ଧଳା ଚାଉଳ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପୋଷାକ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ଚାଉଁ, ଧଳା ଆଖି ଥିବା ଘଣ୍ଟା, ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଈ, ଚନ୍ଦନ, ଦୁଇଟି ପୋଷାକ ଓ ଏକ ଶିଖର ଦେବା ଉଚିତ।