ଏକ ପବିତ୍ର ଅବସରରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଆଚାର୍ୟମାନେ ବିଧିବତ୍ ଭାବେ ବରୁଣ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଘୃତ ଓ ସମିଧା ଦ୍ୱାରା ହବନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଦେଶରେ ବରୁଣ ମନ୍ତ୍ରରେ ହବନ କରାଯାଏ। ଏହା ପରେ ନିୟମାନୁସାରେ ଗ୍ରହମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ମାରୁତଗଣ, ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ହବନ ଦିଆଯାଏ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଋଗ୍ବେଦ ପାଠକମାନେ ରାତି ସୂକ୍ତ, ରୁଦ୍ର ସୂକ୍ତ, ପାବନ ସୂକ୍ତ, ମଙ୍ଗଳ ସୂକ୍ତ ଓ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଯଜୁର୍ବେଦ ପାଠକମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସୂକ୍ତ, ରୁଦ୍ର ସୂକ୍ତ, ସୋମ ସୂକ୍ତ, କୁଶ୍ମାଣ୍ଡ ସୂକ୍ତ, ଜାତବେଦସ୍ ସୂକ୍ତ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂକ୍ତ ପାଠ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ବିରାଜ୍ ସୂକ୍ତ, ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସୂକ୍ତ, ରୁଦ୍ର ସଂହିତା, ବାଳ୍ୟ ସୂକ୍ତ, ପଞ୍ଚପ୍ରେତ ସୂକ୍ତ, ଗାୟତ୍ରୀ ସୂକ୍ତ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ। ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରରେ ସାମବେଦ ଗାୟକମାନେ ବାମଦେବ ସୂକ୍ତ, ବୃହତ୍ ସାମ, ରୌରବ, ସରଥନ୍ତର, ଗୋବ୍ରତ, କାଣ୍ବ ସୂକ୍ତ, ରକ୍ଷୋଘ୍ନ, ଓ ବାୟସ ସୂକ୍ତ ଗାଉଛନ୍ତି। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଥର୍ବବେଦ ପାଠକମାନେ ବରୁଣ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଶାନ୍ତି ଓ ପୋଷଣ ସୂକ୍ତ ମନସ୍କାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପୂର୍ବଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ, ଏଭଳି ସଂସ୍କାର କରି, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରାସ୍ତା, ପିଲାମାଟି, ହ୍ରଦ ଓ ଗୋଶାଳା ମିଶିଥିବା ସ୍ଥାନରୁ ମାଟି ଆଣି, ଚାରି ଦିଗର ଘଡ଼ାରେ ରଖିବାକୁ କହାଯାଏ। ଏହାକୁ ରୋଚନା, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ସୁଗନ୍ଧି ଓ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ଏବଂ ଗୋମୟ, ଦୁଧ, ଦହି, ଘୃତ, ଗୋମୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତୁକୁ ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ କରି, ଏହି ପ୍ରକାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଚାର ଅନୁସାରେ ରାତି କାଟାଯାଏ। ପ୍ରଭାତେ, ଶୁଭ ଦିନେ, ଏକ ଶତ ଗାଈ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଥା ୬୮, ୫୦, ୩୬ କିମ୍ବା ୨୫ ଟି ଦେବା ଯଥାସମ୍ଭବ। ପରେ, ବର୍ଷର ଶୁଭ ସମୟରେ, ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବେଦ ମନ୍ତ୍ର, ଗାନ୍ଧର୍ବ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ର ସହିତ ଉତ୍ସବ ହୁଏ। ସୁନ୍ଦର ସୁନା ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧାଇ ଗାଈକୁ ଜଳରେ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ସାମଗାନ କରି ଏହି ଗାଈକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ। ପଞ୍ଚ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ସୁନା ପାତ୍ର ନେଇ, ତାହାରେ ମକର, ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକୃତି ରଖି, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଉତ୍ତରମୁଖୀ ଗାଈକୁ ନଦୀଜଳ, ଦହି ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଧାନ୍ୟ ସହିତ ଜଳମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ାଯାଏ। ଅଥର୍ବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯିବା ସମୟରେ, 'ପୁନଃ ନ ଆଗମ' ଓ 'ଅପ୍ସୁ ଭଦ୍ରା' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏହାକୁ ମଣ୍ଡପରେ ନେଇଯାଏ। ହ୍ରଦରେ ପୂଜା କରି, ଚାରିଓପାଖରେ ହବନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଚାରି ଦିନ ଧରି ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ରଖିବାକୁ କହାଯାଏ। ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ବିଧିବତ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଏଠାରେ ଯଥାସମ୍ଭବ ଦାନ ଦେଇ ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଯଜ୍ଞ ପାତ୍ର ଓ ଉପକରଣ ସଜାଇ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମଭାଗ କରିବାକୁ କହାଯାଏ। ମଣ୍ଡପକୁ ବିଭାଜନ କରି, ସୁନା ପାତ୍ର ଓ ଶଯ୍ୟା ଅନୁଷ୍ଠାପକକୁ ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ, ଏକ ହଜାର କିମ୍ବା ଆଠ ଶ ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଯଥାସମ୍ଭବ ପଞ୍ଚାଶି କିମ୍ବା ବିଶି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ନିୟମ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୁରାଣରେ ହ୍ରଦ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ଏକାଇ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୂଆଁ, ଜଳାଶୟ, ପଦ୍ମସର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ମନ୍ଦିର ଓ ଭୂମି ଉପରେ ନଥିବା ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ କେବଳ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଭେଦ ଅଛି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ସାଧାରଣ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅଗ୍ନି ଯଜ୍ଞ ପରି କରିବାକୁ କହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କଞ୍ଚନତା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବର୍ଷାକାଳରେ ଜଳ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ ତାହାର ଫଳ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ହୁଏ। ଶରତ୍କାଳରେ ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଥିବା ଫଳ ମିଳେ। ଶୀତ ଓ ହେମନ୍ତରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଭଲରେ କରିଲେ ଭାଜପେୟ ଓ ଅତିରାତ୍ର ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। ବସନ୍ତରେ ଏହା ଅଶ୍ୱମେଧ ସମାନ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ରାଜସୂୟ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏହି ବିଶେଷ ପୂଜା କାର୍ଯ୍ୟ ଯେ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ କରେ, ସେ ଯଦିଓ ପାରମ୍ପରିକ ଅଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରୁ କରିଥାଏ, ତଥାପି ସେ ଶୀଘ୍ର ରୁଦ୍ର ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଅନେକ କଳ୍ପ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଭୋଗ କରେ। ସେ ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ଧରି ନାରୀମାନେ ସହିତ ବଡ଼ ଓ ଛୋଟ ଅନେକ ଲୋକରେ ଭୋଗ କରି, ଏହି ଯଜ୍ଞର ଫଳରେ ଫେରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହା ପରେ, ଏକ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ସୂତ, ଗଛ ରୋପଣର ନିୟମ କ’ଣ? ବୁଦ୍ଧିମାନେ କିପରି ଗଛ ଲଗାଇ, ପାଳନ କରିବେ?” ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ପରଲୋକ ଫଳ କ’ଣ? ସେଥିରେ କ’ଣ ଲାଭ ମିଳେ? ସମସ୍ତ ଖୋଲାସା କର।” ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଗଛ ଓ ବାଗିଚାର ନିୟମ ମଧ୍ୟ ହ୍ରଦ ପରି ଅଟୁଟ ନିୟମାନୁସାରେ କରିବାକୁ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଆଚାର୍ୟମାନେ ଆଣି, ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ କରିବା, ଏବଂ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କୁ ସୁନା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଗଛମାନେକୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଜଳ ଛିଟି ଦେଇ, ମଣ୍ଡା ଲଗାଇ, ମାଳା ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରିବା ଉଚିତ। ସୁନା ସୁଇ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଗଛର କାନ ଛିଦ୍ର କରିବା, ସୁନା କାଠି ଦ୍ୱାରା ଅଞ୍ଜନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ସମୟ ଅନୁସାରେ ପରିଶୁଧ୍ଧ ସାତ କିମ୍ବା ଆଠ ଫଳ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ବେଦିରେ ସଂସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି, ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଧୂପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାମ୍ର ପାତ୍ରରେ ରଖି, ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ଦେଇ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧି ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଶୋଭିତ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ ପାଖରେ ଘଡ଼ା ରଖି, ସେଥିରେ ସୁନା ଭରି ଦେଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ହବନ କରିବାକୁ କହାଯାଏ। ଏହି ହବନ ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଗଛର ଦେବତା ପାଇଁ ବିଶେଷ କରି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବାକୁ ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର, ସୁନା ଆଭୂଷଣ, ଅଧିକ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ, କଂସ୍ୟ ପାତ୍ର ଓ ସୁନା ଶିଙ୍ଗ ସହିତ ଉତ୍ତରମୁଖୀ କରି ଗଛମଧ୍ୟରୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।