ଏକ ସମୟର କଥା, ବିଶେଷ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ରତ ପାଳନ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ଓ ଉପାୟ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା । ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଜଳପାତ୍ର, ପାଞ୍ଚ ଧରଣର ମଣିରେ ଶୋଭିତ, କଳା ଗାଈ, ସୁନା, ବିଭିନ୍ନ ପୋଶାକ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ କମ୍ସେକମ୍ ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଦେବା ଉଚିତ । ଧନ ଦାନ କରିବା ସମୟରେ କୌଣସି ପ୍ରକାର ଚାଳାକି କିମ୍ବା ଧୂର୍ତ୍ତତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହିପରି କଲେ ଦୋଷ ଲାଗେ । ଯେଉଁଜଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତ ଓ ସାତଶ ତିନି କଳ୍ପ ପାଳନ କରିଥାଏ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଏ ଓ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ, ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବଂଶବୃଦ୍ଧି ଓ ରାଜସମ୍ପନ୍ନ ପରିବାର ସହ ଜନ୍ମ ଲାଗି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇବାର ବିଶେଷ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—"ଏହିପରି ଫଳ କେମିତି ମିଳେ?" ତାହାର ଉତ୍ତରରେ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧର ଭଗବାନ କହିଲେ, "ତୁମେ ଅତି ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏହା ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ । ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ ଜାଣନ୍ତି, ମୁଁ ଏହା କୁହିବି ।" "ଏଠାରେ ରୋହିଣୀ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଶୟନ ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ଅଛି । ଏହି ବ୍ରତରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ର ନାମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଯେତେବେଳେ ସୋମବାର ଦିନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଆସେ, କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ର ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପଡ଼େ, ସେଇ ସମୟରେ ବ୍ୟକ୍ତି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ସୋରିଷ ଦାଣା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ । ପୁଣି, 'ଆପ୍ୟାୟସ୍ୱ' ମନ୍ତ୍ର ଆଠସେ ବାର ପଠିବା ଉଚିତ ।" "ଏଠି ଏକ ଉନ୍ନତ ଉପାୟ ଅଛି—ଯଦି ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅତି ଭକ୍ତି ସହିତ, ଅପସଦ୍ବାଦ ପାଳନ ନକରି, ସୋମ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି । ମନ୍ତ୍ର ପଠି ଶେଷ କରି ଘରକୁ ଫେରି, ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ, ସୋମ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।" "ସୋମଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ନମସ୍କାର, ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ଅନନ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ଭାବରେ, ଗୁଡ଼ି ଓ ଗୋଡ଼କୁ ଜଳୋଦର ଭାବରେ, କମରକୁ ଅନନ୍ତବାହୁ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ ।" "ଆବାର ଆବାର ଇଚ୍ଛା ଓ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ; ଶଶାଙ୍କଙ୍କ କମର, ଉଦରକୁ ଅମୃତୋଦର ଭାବରେ, ନାଭିକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜିବା ଉଚିତ ।" "ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ; ମୁହଁକୁ ପୂଜିବା, ଦନ୍ତକୁ ଦ୍ୱିଜପତି ଭାବରେ, ହାସକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ, ଓଠକୁ ରାତିର କମଳର ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ ।" "ନାକକୁ ଅଉଷଧିର ରାଜା ଭାବରେ, କପାଳ ଓ ଦୁଇ ନୟନକୁ ଇନ୍ଦୁ ଭାବରେ, ଶୌରିଙ୍କ ହାତକୁ ନୀଳ କମଳ ସଦୃଶ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ ।" "ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ ଯିଏ, ତାଙ୍କର କାନକୁ ଦାନବ ନାଶକ ଭାବରେ, କପାଳକୁ ସାଗର ପ୍ରିୟ ଭାବରେ, ଚୁଲିକୁ ସୁଷୁମ୍ନାନାଥ ପୂଜାର୍ଥ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ ।" "ଚନ୍ଦ୍ରଶିରା, ମୁରାରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ; ମୁକୁଟଧାରୀ, କମଳ ପ୍ରିୟ, ରୋହିଣୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାମଧାରୀଙ୍କୁ, ଯାଙ୍କ ଶୋଭା ରୂପ ଭାଗ୍ୟ ଓ ସୁଖର ଅମୃତ, ସେମାନେ ପୂଜିତ ହେବେ ।" "ଖୁସି ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପୂଜି, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଶୋଇ, ପୁଣି ଉଠି ସ୍ନାନ କରି, ହବିଷ୍ୟାନ୍ନ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ ।" "ପ୍ରଭାତେ ସୁନାର ଜଳପାତ୍ର ଦେଇ, ପାପ ନାଶକଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା; ଗାଈର ମୁତ୍ର ଚାଖି, ନିରାମିଷ, ନିରଲୁଣ, ଦୁଧ ଓ ଘିଅ ମିଶା ଆଠ କିମ୍ବା ବିଶ୍ ମୁଠି ଭୋଜନ କରି, ଏକ ଚିତ୍ର କିମ୍ବା ଗଳ୍ପ ଶୁଣିବା ଉଚିତ ।" "କଦମ୍ବ, ନୀଳ କମଳ, କେତକୀ, ମଲ୍ଲିକା, କୁମୁଦ, ଶତପତ୍ରୀ, ଅମ୍ଳାନ, କୁବ୍ଜା, ସିନ୍ଦୁବାର ଫୁଲ, ଶ୍ଵେତ ମଲ୍ଲିକା, କରବୀର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ; ଚମ୍ପକ ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ଫୁଲ ଦେବା ଉଚିତ ।" "ଶ୍ରାବଣ ଆରମ୍ଭରୁ ଯେଉଁ ମାସ ଯାଏଁ ଏହି ବ୍ରତ ରହିବ, ସେଇ ମାସର ଉପଯୁକ୍ତ ଫୁଲ ଦେଇ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ ।" "ଏପରି ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଭାବେ ପୂଜା କରି, ବ୍ରତ ଶେଷରେ ଦର୍ପଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ସହିତ ଏକ ଶୋଇବା ଚଉକି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ।" "ସୁନାରେ ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ରୋହିଣୀର ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରିବା; ଚନ୍ଦ୍ର ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ଓ ରୋହିଣୀ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ହେବା ଦରକାର ।" "ଆଠ ମୁକ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଢାକି, ଦୁଧର ଘଡ଼ା ଉପରେ, ପୁନଃ କଂସ୍ୟ ପାତ୍ର ଓ ଚାଉଳ ଉପରେ ରଖି, ପ୍ରଭାତେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଚାଉଳ ଓ ଖଣ୍ଡସାକର ଫଳ ଦେଇ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ।" "ଧଳା ଗାଈ, ସୁନାର ମୁହଁ, ଚାନ୍ଦିର ଖୁର, ବସ୍ତ୍ର ଓ ପାତ୍ର ଦେଇ, ଏକ ଶୋଭନ ଶଂଖ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ।" "ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭୂଷଣ ଓ ଗୁଣ ଦେଇ ଶୋଭିତ କରି, ଚନ୍ଦ୍ର-ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ ।" "ଯେପରି ରୋହିଣୀ କଦାପି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୟନ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ମୋର ସମୃଦ୍ଧି ସଦା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହୁ ।" "ତୁମେ ଯେପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରମାନନ୍ଦ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛ, ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ମୋ ପାଖରେ ଭୋଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଭକ୍ତି ସଦା ରହୁ ।" "ଏହି ବ୍ରତ ଏହି ଲୋକର ଭୟ କରୁଥିବା ଓ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ; ଏହା ରୂପ, ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ।" "ପିତୃମାନେ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ କରି ସପ୍ତଶତ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନି ଲୋକର ନାଥ ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବିଜୁଳି ସଦୃଶ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି ।" "ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରଶୟନ ବ୍ରତ ଯେଉଁ ନାରୀ କିମ୍ବା ରୋହିଣୀ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ ।" "ଏହିପରି ଯେଉଁଯେଉଁ ଲୋକ ମଧୁମଥନଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଗୁଣଗାନ କରି ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ଏବଂ ମନ ଦେଇ ବି ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୌରିଙ୍କ ଧାମରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ ।" ଏହା ପରେ, ରବିବଂଶଜ ଭଗବତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ଜଳରେ ବିରାଜିତ, ପୋଖରୀ, ବାଗିଚା, ଖାଲି, ଜଳାଶୟ, ପଦ୍ମସର ଓ ଦେବାଳୟରେ ବିଧି କେମିତି?