ନାରଦଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଶିବ-ମହାପୁରାଣରେ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି—ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଜନ୍ମ-ନକ୍ଷତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦେହର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଅଂଗରେ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ଭରଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଦେହର ଗଳାକୁ ଦିବାକରା ଭାବରେ, ଅଗ୍ନିରୀକ୍ଷାରେ ଗଳା, ରୋହିଣୀରେ ତଳତାଣ୍ଡକୁ ଅମ୍ବୁଜେଶ୍ୱର ଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମୃଗ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଦାନ୍ତକୁ ମୁରାରିଙ୍କ ଭାବରେ, ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଜିଭାରେ ସବିତୃଙ୍କୁ, ନାକରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଏବଂ ପୁନର୍ବସୁରେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରେମମୟ ଅମ୍ବୁଜପ୍ରିୟଙ୍କ ଭାବରେ କପାଳକୁ, ପୁଷ୍ୟାରେ ବେଦ-ଶରୀରଧାରୀଙ୍କୁ କେଶରେ, ସାର୍ପରେ ଦେବତାମନ୍ଦିର ମୁକୁଟରେ, ମଘାରେ ଗୋଗଣେଶଙ୍କୁ କାନରେ ପୂଜା କରିବା ନିୟମ। ପୂର୍ବାଫଳଗୁନୀରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଗୋମାତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମାନରେ, ଉତ୍ତରାଫଳଗୁନୀରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭୃକୁତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତରେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ—ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ତ୍ରିଶୂଳ, ପଦ୍ମ, କପାଳ, ସର୍ପ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଧନୁ—ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ; ଏବଂ ଗଜାସୁର, କାମ, ପୁର, ଅନ୍ଧକ ଓ ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ନାଶକାରୀ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭାବରେ ସଦା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ତେଲ, ଶାକ, ମାଂସ, ଲୁଣ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ବିନା ଖାଇବା ନିୟମ। ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ରାତିରେ ଉପବାସ କରି, ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ପାତ୍ରରେ ଧାନ ଓ ଘିଅ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଇ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ସପ୍ତମ ଦିନରେ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତିରେ ଜୋଡ଼ା ପୋଷାକ ଦେବା ନିୟମ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ, ନାରଦ ବର୍ଷରେ, ଭକ୍ତିସହ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୁଡ଼, ଦୁଧ, ଘିଅ ଓ ଏହିପରି ମଧୁର ଉପହାର ଦେଇ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଗଠିଆ, ଏଠାରେ ରୂବୀର ଦଳ ଲଗାଇ, ଅଠ ଅଙ୍ଗୁଳ ଚଉଡ଼ାରେ ସୁନା ପଦ୍ମ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ବିଶେଷ ଶୟନ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ—ଏହାରେ ତକିଆ, ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ, ଆସନ, ପଙ୍ଖା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ପାତ୍ର, ଚପଲ, ଛତା, ଚୌରୀ, ଆଇନା, ଭୂଷଣ, ଫଳ, ବସ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଶୟନରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଗୁଣ ଦେଇ ପଦ୍ମ ରଖି, ଏକ ପିତା କଳା, ଭଲ ଚରିତ୍ର ଓ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଈ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଖୁର, ସୁନା ଶିଙ୍ଗ, ଛଉ ଦିଅ, ତାମ୍ବା ପାତ୍ର ଦେଇ ଗାଈ ଦାନ କରିବା ନିୟମ, ଏହି ସମୟରେ ମନ୍ତ୍ର ଚାନ୍ତ କରି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଗାଈ କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସ କେବେ ଖାଲି ନୁହେଁ, ତିନି ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନିଶ୍ଚଳ, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ—ମୋର ସମସ୍ତ କାମ ଏମିତି ହେଉ। ଦେବତାମାନେ ତୁମଠାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିଏ ନାହିଁ, ଏହିପରି ମୋତେ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କର। ପରିକ୍ରମା କରି ନମସ୍କାର କରି, ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ପଠାଇ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତ ଅସତ୍ପୁରୁଷ, ଧୃତି, ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ, ନିନ୍ଦାକାରୀ ଏବଂ ଅତି ଅପବାଦ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ବ୍ରତ ସଂଯମୀ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ ମାତ୍ର କହିବା ଉଚିତ; ଏହା ଶିବମୟ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ବ୍ରତର ଏକ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ ବିପୁଳ ପାପକୁ ନାଶ କରିଦିଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ପ୍ରଜା, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଜନାନୀ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିବା ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ, ସେ କେବେ ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ବିପତ୍ତି ଦେଖିବେ ନାହିଁ; ଏହି ବ୍ରତ କୁ ଭକ୍ତିରେ କରୁଥିବା ଜନାନୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ। ବସିଷ୍ଠ, ନଗରଜିତ୍ତା, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ; ଏହି ବ୍ରତର ସ୍ତୁତି କରିଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ। ଏବେ କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ଶାନ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ଓ ବିଶେଷ ଜୟ ଦେଇଥାଏ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ଶଙ୍କର, ପୌଷରେ ଶମ୍ଭୁ, ମାଘରେ ମହେଶ୍ୱର, ଫାଲ୍ଗୁନରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଚୈତ୍ରରେ ସ୍ଥାଣୁ, ବୈଶାଖରେ ଶିବ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ପଶୁପତି, ଆଷାଢରେ ଉଗ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ନିୟମ। ଶ୍ରାବଣରେ ଶର୍ବ, ନଭସ୍ୟରେ ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଆଶ୍ୱୟୁଜରେ ହର, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଈଶାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ଦିନରେ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଶିବଭକ୍ତିରେ ଉପବାସ କରିପାରିବେ, ଗାଈ, ଜମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଗୋମୂତ୍ର, ଘିଅ, ଦୁଧ, ତିଳ, ଯବ, କୁଶ ଜଳ, ଗାଈ ଶିଙ୍ଗ, ଗୋମୟ, ସିରିଷ, ଅର୍କ, ବିଳ୍ୱ ପତ୍ର, ଦହି ଦେଇ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ରାତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହି ଛଉ ଗଛକୁ ଜାଣନ୍ତି—ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ବଟ, ଉଦୁମ୍ବର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ପଳାଶ, ଜାମୁନ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଓ ଆଷାଢ ମାସରେ, ପ୍ରତି ଦ୍ୱିମାସିକ ଦିନରେ ଏହି ଗଛର ଦନ୍ତପାବନ ପତ୍ର ଖାଇବା ଉଚିତ। ଦେବତାକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, କଳା ଗାଈ, କଳା ବସ୍ତ୍ର ଦିଆଯିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ତେ ଦହି-ଭାତ, ଛତା, ଝଣ୍ଡା, ପଙ୍ଖା ଦିଆଯିବା ନିୟମ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଞ୍ଚ ରତ୍ନ ଲଗାଇଥିବା ଜଳପାତ୍ର, କଳା ଗାଈ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ଦିଆଯିବା ଉଚିତ; ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ଏକ ଗାଈ ଦେଇ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଧନ ବିଷୟରେ ଚତୁର୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା କରିଲେ ଦୋଷ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ଓ ସପ୍ତଶତ ତିନି କଳ୍ପ ପାଳନ କରି, ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଲୋକ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏବେ ଏକ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ଓ ରାଜସମ୍ପନ୍ନ ବଂଶ ପାଇଁ କିପରି ବ୍ରତ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରଶିରା ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଛି। ଶିବ କହିଲେ—ତୁମେ ଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏହି ବ୍ରତ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ହେଉଛି ରୋହିଣୀ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଶୟନ। ଏଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ନାମରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।