ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ପୁରାଣ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏକ ବିଶେଷ ବ୍ରତ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଆଦିତ୍ୟଶୟନ ବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ସମୟରେ ଯଦି କେହି ଉପବାସ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ରାତିରେ ଖାଇପାରନ୍ତି—ତଥାପି ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅସୀମ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତରେ ଶିବଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଉପାସନା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହା କିଛି ବିଶେଷ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସପ୍ତମୀ ତିଥି ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପଡ଼େ ଓ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟବାର ହୁଏ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାଶି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ, ସେହି ଦିନ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ ପାଇଁ ବିଶେଷ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୁଏ। ଏହି ଦିନ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଶିବଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ଉପାସନା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଉମାପତି ଓ ରବିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ବିଭେଦ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଗୃହରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତରେ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଗ ସୂର୍ଯ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିଭିନ୍ନ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପୂଜିତ ହୁଏ—ହସ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପାଦରେ ଅର୍କ, ଗୁଡ଼ାଘୁଡ଼ିରେ ଚିତ୍ରା, ଗୋଡ଼ରେ ସ୍ୱାତୀରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଗୁଡ଼ାଘୁଡ଼ିରେ ଧାତୃ, ଉରୁରେ ସହସ୍ରଭାନୁ, ଗୁପ୍ତାଂଶରେ ଅନଙ୍ଗ, କଟିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସୋମ, ନାଭିରେ ତ୍ୱଷ୍ଟୃ, ପେଟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଂଶୁ, ପିଠିରେ ବିକର୍ତନ, ଚକ୍ଷୁରେ ଅନ୍ଧକାର ନାଶକ, ବାହୁରେ ଚଣ୍ଡକର, ହାତରେ ସାମନ୍ୟ, ନଖରେ ରେବତୀ, ଅଶ୍ୱିନୀରେ ସପ୍ତଘୋଷଯୁକ୍ତ ରଥଧାରୀ, କଣ୍ଠରେ ଦିବାକର, ଗଳାରେ ଅଗ୍ନିରୀକ୍ଷ, ତଳ ଓଠରେ ଅମ୍ବୁଜେଶ, ଦାନ୍ତରେ ମୁରାରି, ଜିଭରେ ସବିତୃ, ନାକରେ ଶଂକର, ଲାଳାଟରେ କମଳପ୍ରିୟ, କେଶରେ ବେଦଦେହଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡରେ ଦେବପ୍ରିୟ, କାନରେ ଗୋଗଣେଶ, ଚକ୍ଷୁରେ ଶମ୍ଭୁ, ଭୌହରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ବ୍ରତରେ ଏହିପରି ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ବି ଶିବଙ୍କ ଅଂଗରୂପେ ପୂଜିବା ଉଚିତ—ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ତ୍ରିଶୂଳ, ପଦ୍ମ, କପାଳ, ସର୍ପ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଧନୁଷ୍ୟ—ଏବଂ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଦ୍ୱାରା ଗଜାସୁର, କାମ, ପୁର, ଅନ୍ଧକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନାଶକ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତରେ ତେଲ, ଶାକ, ମାଂସ, ଲୁଣ, ପୁଣି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ନିଷିଦ୍ଧ। ଏହିପରି ଉପବାସ ପରେ, ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଜଳଭୂମିର ଧାନର ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଚାଉଳ ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ପାତ୍ରରେ ଘିଅ ସହିତ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସହିତ ସୁନା ଓ ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ନାରଦ ବର୍ଷରେ ଜଗେ ଗୁଡ଼, ଖୀର, ଘିଅ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ୍ର ପଦାର୍ଥରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରାଯିବ। ତାପରେ ଏକ ଅଷ୍ଟଦଳ କମଳ ସୁନାରେ ମଧ୍ୟରେ ମଣିଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଏବଂ ଆଠ ଆଙ୍ଗୁଠି ଚଉଡ଼ା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପାଇଁ ଏକ ଶୁଭ୍ର ଶଯ୍ୟା, ତାଳପତ୍ର, ଆସନ, ପଖା, ପାତ୍ର, ଜୁତା, ଛତା, ଚମର, ଆଇନା, ଅଳଙ୍କାର, ଫଳ, ବସ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦନ ଆଦି ସବୁ ସାଜିବା ଉଚିତ। ଏହି ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଏହି କମଳ ଓ ଏକ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ, ଚାଦର ଓ ଶିଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଦେଉଥିବା ଗାଈ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଛାନା, ଚାଁଦିର ଖୁର, ସୁନାର ଶିଙ୍ଗ, ପିତଳର ଦୁଧ ବାଟି, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ପୂର୍ବାହ୍ନରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ପୂଜାରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯିବ—“ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଶଯ୍ୟା କେବେ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ମୋର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ସଫଳ ହେଉ। ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ତୁମକୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନେ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ମୋତେ ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।" ଏହି ଦାନ ପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶଯ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ପଠାଇଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତର ଗୁପ୍ତତା ରକ୍ଷା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ—ଦୁଷ୍ଟ, ପାଖଣ୍ଡି, କୁ-ତର୍କି, ନାସ୍ତିକ, ଅତି ନିନ୍ଦାକୁ କେବେ କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ କେବଳ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ନିୟମିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅନୁଶୀଳନ କରାଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ଶିବଙ୍କ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବ୍ରତ ଓ ଏହାର ଏକ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ ମହାପାପ ନାଶ କରେ। ଯିଏ ନିଜ ପରିବାର, ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ରୋଗ, ଦୁଃଖ, କଷ୍ଟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ବ୍ରତ ଭକ୍ତି ସହ କରୁଥିବା ମହିଳା ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରତ ବସିଷ୍ଠ, ନଗରଜିତ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କୃତ ହୋଇଥିଲା, ଏହାର କିର୍ତ୍ତି କେବଳ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏହିପରେ, କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତର ବିଶେଷ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ—ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ଶାନ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ଓ ବିଶେଷ କ୍ଷେମ ଦିଏ। ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ଶଂକର, ପୌଷରେ ଶମ୍ଭୁ, ମାଘରେ ମହେଶ୍ୱର, ଫାଲ୍ଗୁନରେ ମହାଦେବ, ଚୈତ୍ରରେ ଷ୍ଠାଣୁ, ବୈଶାଖରେ ଶିବ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ପଶୁପତି, ଆଷାଢ଼ରେ ଉଗ୍ର, ଶ୍ରାବଣରେ ଶର୍ବ, ନଭସ୍ୟରେ ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଆଶ୍ୱୟୁଜରେ ହର, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଈଶାନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀରେ ଯେଉଁଠି ସମ୍ଭବ, ଉପବାସ ରହି ଶିବଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା, ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋମୟ, ଘିଅ, ଦୁଧ, ତିଳ, ଯବ, କୁଶଜଳ, ଗୋଶୃଙ୍ଗ, ଗୋମୟ, ଶିରିଷ, ଅର୍କ, ବିଳ୍ୱପତ୍ର, ଦହି ମିଶାଇ ରାତିରେ ଶଂକରଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର ଗଛକୁ ଜାଣନ୍ତି—ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, ବଟ, ଉଦୁମ୍ବର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ପଳାଶ, ଜାମୁନ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଓ ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ପ୍ରତି ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସରେ ଏହି ଗଛର ଦନ୍ତପାବନ ପତ୍ର ଏକଟି କରି ଖାଇବା ଉଚିତ। ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, କଳା ଗାଈ, କଳା ବସ୍ତ୍ର ଓ ଶେଷରେ ଦହି-ଭାତ, ଛତା, ପତାକା, ପଖା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ନିୟମ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଲେ ଅଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ, ଜୀବନ ଶୁଭ ଏବଂ ନିରାମୟ ହୁଏ।