ଏକ ଦିନ, ନାରଦ ମୁନି ନମ୍ରତାର ସହିତ ଏବଂ ଅଭିମାନ ଛାଡି, କୈଳାସ ଶିଖରରେ ବସିଥିବା ହରାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଯିଏ କାମ ଏବଂ ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ନଶ୍ୱତ କରିଛନ୍ତି। ନାରଦ ମୁନି ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, “ହେ ଭଗବନ୍, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା, ଶୁଭତା, ଆରୋଗ୍ୟ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଭାଗ୍ୟ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ—କିପରି ଜଣେ ପୁରୁଷ ଆପଣଙ୍କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଭକ୍ତ ହେଇପାରେ?” ଏହିପରି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କଲେ—“ଯଦି ଜଣେ ବିଧବା ମହିଳା ମଧ୍ୟ ନିଜ ଗୁଣ ଏବଂ ଭାଗ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ କିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରିବେ? ଏହିପରି କୌଣସି ବ୍ରତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।” ଶିବ ଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ତୁମେ ଭଲ କରିଛ, ଏହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ଏଠାରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଯେଉଁ ବ୍ରତ ଶୁଣାଯାଏ, ତାହା ଶୁଣ। ନକ୍ଷତ୍ରପୁରୁଷ ବ୍ରତ, ଯାହା ନାରାୟଣ ସ୍ୱରୂପର, ଏହାକୁ ଚରଣ ଠାରୁ ଉପରେ ଯାଏଁ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କରାଯିବା ଉଚିତ। ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଏବଂ ନକ୍ଷତ୍ରର ଆରମ୍ଭରେ ବାସୁଦେବଙ୍କର ପ୍ରତିମାକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି। ମୂଳ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ବିଶ୍ୱଧରାଙ୍କୁ ଚରଣରେ, ଗୁଳ୍ଫାବନନ୍ତଙ୍କୁ ଗୁଳ୍ଫରେ; ରୋହିଣୀରେ, ବରଦାଙ୍କୁ ଶାଙ୍କରେ; ଦୁଇ ଜାନୁ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱିକୁମାରରେ, ଘୁଂଟିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବା ଏବଂ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ାର ଯୁଗ୍ମରେ, ଉରୁରେ ‘ଶିବାୟ ନମଃ’ କହି ପୂଜା; ପୂର୍ବା ଏବଂ ଉତ୍ତରା ଫଳଗୁନୀରେ, କଟିରେ ‘ପଞ୍ଚଶରାୟ ନମଃ’ କହି ପୂଜା। କଟିରେ ‘ଶାର୍ଙ୍ଗଧର ବିଷ୍ଣୁ’ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା; କୃତ୍ତିକା ଏବଂ ଦୁଇ ଭାଦ୍ରପଦରେ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘କେଶିନିଷୁଦନ’ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ରେବତୀରେ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ଦାମୋଦର’ଙ୍କୁ; ଅନୁରାଧାରେ, ବାକରେ ‘ମାଧବ’ଙ୍କୁ ପୂଜା। ଧନିଷ୍ଠାରେ, ପୃଷ୍ଠରେ ଅନେକ ପାପ ନଶ୍ୱତ କରିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ; ବିଶାଖାରେ, ବାହୁରେ ‘ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଖଡ଼ଗ, ଗଦାଧରୀ’ଙ୍କୁ ପୂଜା। ହସ୍ତାରେ, ହାତରେ ‘ମଧୁସୂଦନ’ଙ୍କୁ; ପୁନର୍ବସୁରେ, ଆଙ୍ଗୁଳିର ଆଗରେ ‘ସାମନ୍ସ୍ୱାମି’ଙ୍କୁ। ସର୍ପ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପର ନଖରେ; କୂର୍ମ ରୂପର ଚରଣରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ହରିଙ୍କ ଗଳାରେ। କାନରେ, ବରାହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଦେଇ ପୂଜା; ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା, ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଭଲଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରିବା। ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ମୁଁହରେ ଦେମନ୍ସ୍ ବିଧ୍ୱଂସୀଙ୍କୁ ପୂଜା; ନରସିଂହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଭାରି ଭାବରେ ବାମନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର; ସ୍ୱାତିରେ, ଦାନ୍ତର ଟିପରେ ପୂଜା। ହରିଙ୍କ ମୁଁହ, ଭୃଗୁ ପ୍ରିୟ, ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ; ଭରୁଣ ଦିନରେ, ମୁଁହରେ ପୂଜା। ମଘାରେ, ନାକରେ ରାମଙ୍କୁ; ମୃଗଶିରାରେ, ଚକ୍ଷୁରେ ରାମଙ୍କୁ, ଅଶାନ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଶାନ୍ତିର ନମସ୍କାର; ଚିତ୍ରାରେ, ଫୋରହେଡରେ ମୁରାରିଙ୍କୁ; ଭରଣୀରେ, ମୁଣ୍ଡରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ; କଳ୍କି ସ୍ୱରୂପରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆର୍ଦ୍ରରେ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଚୁଲରେ; ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଉପବାସ ଦିନ ଏବଂ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତ ସମାପ୍ତିରେ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିବା, ସାମଗାନ କୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସୁନା, ଚୌଡ଼ା, ଦୀର୍ଘ ହାତ, ମୁକ୍ତା, ଚନ୍ଦ୍ରକାଣା, ହୀରା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଦେବା ଉଚିତ। ହରିଙ୍କ ପ୍ରତିମାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳ ଘଡ଼ାରେ ରଖି, ସାମଗ୍ରୀ, ବସ୍ତ୍ର, ଗାଁ, ଶୟନ, ଉପକରଣ ଦେବା ଉଚିତ। ଯାହା ଦେବାଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ ଦେବା ଉଚିତ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଅଚ୍ୟୁତ, ରୁଦ୍ରରୂପୀ, ଆମ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ଗଠି ଓ ଦୋଷ ରହିତ ସୁନା ଶୟନ ଦେବା ଉଚିତ। ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତମାନେ କେବେ ଅପଶ୍ରୟରେ ପଡ଼ନାହାନ୍ତି, ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି କେଶବଙ୍କୁ ମିଳେ। ଜନାର୍ଦନ, ତୁମ ଶୟନ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆମର ଶୟନ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ପରେ ଜନ୍ମ ଶୂନ୍ୟ ନ ହେଉ। ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ ଦେଇ, ନକ୍ଷତ୍ରପୁରୁଷ ଜ୍ଞାତାକୁ ଦାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉପବାସ କରି, ତେଲ, ଲୁଣ ଏବଂ ଅନୁସାରେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ, ଧନ ରେ ଚାଳାକି ଛାଡିବା ଉଚିତ। ଏପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନକ୍ଷତ୍ରପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ଯେଉଁ ପାପ ନିଜ କିମ୍ବା ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି, ସମସ୍ତ ନଶ୍ୱତ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତକୁ ଯିଏ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଏହାକୁ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ବ୍ରତ କଳି ଦୂଷ୍ୟକୁ ନଶ୍ୱତ କରେ ଏବଂ ମୁରାରିଙ୍କର ମହାଫଳ ଦିଏ। ଯିଏ ଉପବାସ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେଇ ଫଳ ଚାହୁଁଛି, ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା ରୋଗ ଦ୍ୱାରା, ସେ କିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ କରିପାରିବେ? ଏହି ବ୍ରତରେ ଉପବାସ ଅସମ୍ଭବ ହେଲେ, ରାତିରେ ଖାଇବା ଅନୁମତି ଅଛି; ତଥାପି ବଡ଼ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହା ଆଦିତ୍ୟଶୟନ ବ୍ରତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଶିବଙ୍କୁ ଯଥାଯଥି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାତାମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନକ୍ଷତ୍ର ପାଇଁ ଏହାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ସପ୍ତମୀ ତିଥି ହସ୍ତାରେ ଆସିଲେ ଏବଂ ସେହି ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ହେଲେ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳନ ହେଲେ, ସେ ତାରିଖ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଶୁଭ। ଉମା ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଉମାପତି ଏବଂ ରବି ମଧ୍ୟରେ କେବେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଘରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ହାତରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ; ଚରଣରେ, ଅର୍କଙ୍କୁ; ଚିତ୍ରାରେ ଗୁଳ୍ଫରେ; ସ୍ୱାତିରେ ଶାଙ୍କରେ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ; ବିଶାଖାରେ ଘୁଂଟିରେ, ଧାତ୍ରିଙ୍କୁ।