ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରିଟି ମୂଳ ଉପାଦାନ ସବୁଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଏବଂ ଏହାଙ୍କ ବିପରୀତ ଫଳ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୁରାଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହରିଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ବେଶି ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇଛି; ରାଜସ ପୁରାଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବୋପରି ମନାଯାଏ। ଏହିପରି, ତାମସ ପୁରାଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଶିବଙ୍କର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ମିଶ୍ର ପୁରାଣମାନେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ପିତୃଗଣଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ କରନ୍ତି। ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଦେବ ଏହି ଅଠାରୋଟି ପୁରାଣ ରଚନା କରି, ଏକ ଶତହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାରତ ଗାଥା ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଯାହା ବେଦର ଅର୍ଥରେ ଶୋଭିତ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଭାଗବତ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଥା ଅନେକ କୋଟି ଶ୍ଲୋକରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ଗାଥାକୁ ପ୍ରଥମେ ନାରଦଙ୍କ ପାଇଁ, ପରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ବାଲ୍ମୀକି ଏହାକୁ ଲୋକମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ପାଇଁ ଉପାୟ ଭାବେ ପ୍ରଚାର କଲେ; ଏହିପରି, ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଷ ପ୍ରାୟ ଶ୍ଲୋକ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଜେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରାଣମାନେ ପୂର୍ବ କାଳର ଗାଥା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ପବିତ୍ର, ଖ୍ୟାତିର ଧନ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଅମୃତ ସମାନ ମନନ୍ତି; ଏହି ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ପାଠ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଲାଭ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ମତ୍ସ୍ୟପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି। ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚା ମହାମନା ନାରଦ ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିଲା; ଯାହା ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସାହାୟକ। ଏକଥିରେ, ନାରଦ ମହାଦେବଙ୍କୁ, ଯିଏ କାମଦେବ ଓ ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଧ୍ଵଂସ କରିଥିଲେ, କୈଳାସ ଶିଖରରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ନମ୍ର ଭାବରେ ପଚାରିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱକାରୀ, ଶୁଭ, ଆୟୁ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଧନ୍ୟତା ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ଅଧିପତି—କେମିତି ଜଣେ ପୁରୁଷ ଆପଣ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତ ହୁଏ? ଏବଂ ଜଣେ ନାରୀ, ଯଦିଓ ବିଧବା, ଯଦି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ରହିଥାଏ, ସେ କେମିତି ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ? ଏହା ପାଇଁ କୌଣସି ବ୍ରତ ଥିଲେ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ମହାଦେବ କହିଲେ: “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ଯେଉଁ ବ୍ରତ ଏଠାରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ତାହା ଶୁଣ: ଏହି ବ୍ରତ ‘ନକ୍ଷତ୍ରପୁରୁଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯାହା ନାରାୟଣ ସ୍ୱରୂପ; ଏହି ବ୍ରତ ହେଉଛି, ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ଚୂଡ଼ାରୁ ପଦାଦି ଯଥାକ୍ରମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କରି ପୂଜା କରିବାକୁ ହୁଏ। ଚୈତ୍ର ମାସରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ପାଠ କରାଇ, ନକ୍ଷତ୍ର ଆରମ୍ଭରେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଛବିକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ମୂଳ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବିଶ୍ୱଧରଙ୍କୁ ପାଦେ, ଗୁଳ୍ଫାବନନ୍ତଙ୍କୁ ଗୋଡ଼ଘୁଁଟିରେ, ରୋହିଣୀରେ ବରଦାଙ୍କୁ ଗୋଡ଼ର ଗୋଡ଼ାଳିରେ, ଦୁଇ ଜାନୁ କିମ୍ବା ଅଶ୍ବିକୁମାରରେ ଗୁଡ଼ାକୁ ପୂଜିବାକୁ ହୁଏ। ପୂର୍ବା ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା ଯୁଗଳରେ ଉରୁକୁ ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ କହି ପୂଜିବା, ପୂର୍ବା ଓ ଉତ୍ତରା ଫଳ୍ଗୁନୀରେ କଟିକୁ ‘ନମଃ ପଞ୍ଚଶରାୟ’ କହି ପୂଜିବା ଉଚିତ। କଟିକୁ ‘ନମଃ ଶାର୍ଙ୍ଗଧର ବିଷ୍ଣୁ’ କହି ପୂଜିବା, କୃତ୍ତିକା ଓ ଦୁଇ ଭାଦ୍ରପଦରେ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ‘ନମଃ କେଶିନିଷୂଦନ’ କହି ପୂଜିବା। ରେବତୀରେ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ‘ନମଃ ଦାମୋଦର’ କହି, ଅନୁରାଧାରେ ଉରକୁ ‘ନମଃ ମାଧବ’ କହି ପୂଜିବା। ଧନିଷ୍ଠାରେ ପୃଷ୍ଠକୁ ପାପ ନାଶକ ଭାବରେ, ବିଶାଖାରେ ବାହୁକୁ ‘ନମଃ ସଂଖଚକ୍ରଗଦାପାଣି’ କହି ପୂଜିବା। ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ହସ୍ତକୁ ‘ନମଃ ମଧୁସୂଦନ’ କହି, ପୁନର୍ବସୁରେ ଆଙ୍ଗୁଳିର ଆଗଭାଗକୁ ‘ନମଃ ସାମନ୍ତ’ କହି ପୂଜିବା। ସର୍ପ ନକ୍ଷତ୍ର ଦିନେ ମତ୍ସ୍ୟ ସ୍ୱରୂପର ନଖ, କୁର୍ମ ରୂପର ପାଦକୁ ପୂଜିବା, ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ତାରାରେ ହରିଙ୍କ କଣ୍ଠକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। କର୍ଣ୍ଣରେ ଵରାହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ପୂଜା, ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ପୂଜିବା। ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ମୁଁହକୁ ଦାନବ ନାଶକ ଭାବରେ, ନରସିଂହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ପୂଜା କରିବା। ପୁନିପୁନି ବାମନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସ୍ୱାତୀ ତାରାରେ ଦାନ୍ତର ଟିପ୍ସକୁ ପୂଜିବା, ଓ ଭୃଗୁପ୍ରିୟ ହରିଙ୍କ ମୁଁହକୁ ଓ ବରୁଣରେ ପୂଜିବା। ମାଘ ତାରାରେ ରାମଙ୍କ ନାକକୁ ପୂଜିବା, ମୃଗଶିରାରେ ଚକ୍ଷୁକୁ, ଚିତ୍ରାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଭାବରେ ଭ୍ରୂକୁ, ଭରଣୀରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ, ଅର୍ଦ୍ରାରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ କେଶକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଉପବାସ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଦିନରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପୂଜା କରିବାରେ, ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ସ୍ୱାମୀ, ସାମଗାୟକ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଦୀର୍ଘବାହୁ, ମୁକ୍ତା, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ, ହୀରା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ତ୍ତି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସହିତ, ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ, ବସ୍ତ୍ର, ଗାଈ, ଶଯ୍ୟା ଓ ଉପକରଣ ସହିତ ହରିଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ କିଛି ଦେବାଯୋଗ୍ୟ, ସେସବୁ ଦ୍ଵିଜଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ। ହେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଅଚ୍ୟୁତ, ରୁଦ୍ର ସ୍ୱରୂପୀ, ଆମ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସହିତ ଗଠିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଯ୍ୟା ଦେଇ, ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି, ଗଠି ଓ ଦୋଷ ରହିତ ଭାବେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କୁ କେଉଁସି ଅପମଙ୍ଗଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି କେଶବଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି, ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଯେପରି ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ଶଯ୍ୟା କଦାପି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିହୀନ ହୁଏ ନାହିଁ, ମୋ ଶଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଶୂନ୍ୟ ହେଉ ନାହିଁ, ଏହି ଇଚ୍ଛା କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ନକ୍ଷତ୍ରପୁରୁଷ ଜ୍ଞାନୀକୁ ଦାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବା।