ଯେଉଁଠି କେହି ଏହି ପୁରାଣ ପାଠ କରାଯାଉଥିବା ସମୟରେ ଏହାକୁ ଏକ ଉଲ ଉପରେ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହଜାର ଟି ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ, ସୁନା ଗାଈ ଦାନର ଫଳ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକର ସୁଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକର ବିଶାଳ ପୁରାଣ ବିଶ୍ମୟକର ଋଷି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ମୋର ବାପା, ଠାରୁ ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି। ଏହି ପୁରାଣ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଏଉଁ ରୂପେ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଏହାର ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଶତ ଶତ କୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣର ଉପବିଭାଗ ବିଷୟରେ କହିବି। ପଦ୍ମପୁରାଣରେ ଯେଉଁଠି ନରସିଂହଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଛି, ସେଠି ଏହି ନରସିଂହ ପୁରାଣ ଅଠାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକର। ଯେଉଁଠି କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନନ୍ଦାଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେଠି ସେହି ପୁରାଣକୁ ନନ୍ଦୀ ପୁରାଣ ବୋଲି ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ସାମ୍ବଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି କଥା କୁହାଯାଇଛି, ସେଠି ଏହାକୁ ସାମ୍ବ ପୁରାଣ ବୋଲି ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପ୍ରାଚୀନ କଳ୍ପର ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣନ୍ତି; ପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମ ଲୋକଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି ଏବଂ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଉଛି। ସେଠି ଆଦିତ୍ୟ ନାମ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଅଠାରଟି ପୁରାଣ ଠାରୁ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରାଣ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜାଣ, ସେଗୁଡ଼ିକି ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ପୁରାଣର ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି: ଉପାଖ୍ୟାନ, ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଏବଂ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ। ପଞ୍ଚଭିନ୍ନ ପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରୁଦ୍ର ଏବଂ ସଂସାରର ମହିମା, ପ୍ରଳୟ ଏବଂ ଦାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏଠି ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ବିପରୀତ ଫଳ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୁରାଣରେ ହରିଙ୍କ ମହିମା ପ୍ରଧାନ, ରାଜସ ପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମହିମା ସର୍ବୋପରି। ଏଭଳି, ତାମସ ପୁରାଣରେ ଶିବଙ୍କ ମହିମା, ମିଶ୍ର ପୁରାଣରେ ସରସ୍ୱତୀ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ମହିମା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ଅଠାରଟି ପୁରାଣ ରଚନା କରି, ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକର ଭାରତ ଗାଥା ରଚନା କଲେ, ଯାହା ବେଦର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧ। ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଗାଥା, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ ଏବଂ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିଲା, ଏହା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଏକ ଶତ କୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହାକୁ ଏଭଳି ନାରଦ ପାଇଁ, ପୁଣି ବାଲ୍ମୀକି ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଏହି ପଞ୍ଚ ଏବଂ ଏକ ଚତୁର୍ଥା ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପୁରାଣକୁ ପ୍ରାଚୀନ କଳ୍ପର ଅଂଶ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମ ଧନ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଆୟୁଦାୟୀ। ଏହାକୁ ଯିଏ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ପୁରାଣ ପବିତ୍ର, କୀର୍ତ୍ତିର ଧନ, ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତସମାନ; ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାପକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂର କରେ। ଏବେ ମୁଁ ମତ୍ସ୍ୟପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦାନ, ବ୍ରତ ଏବଂ ଉପବାସ ଓ ତାହାର କ୍ରମ ନିୟମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି। ଏହି ବିଷୟ ମହାମନା ନାରଦ ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ସଂବାଦରେ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ତାହାକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣିବି, ଯାହା ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସାଧନ କରେ। ଏକଥା ଏମିତି ହେଲା: ଏକଦିନ ନାରଦ ମହାଦେବଙ୍କୁ, ଯିଏ କାମଦେବ ଓ ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ନାଶ କରିଥିଲେ, କୈଳାସ ଶିଖରରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ନମ୍ରତା ଓ ଦମ୍ଭ ଛାଡ଼ି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ଦେବ, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତା, ଶୁଭ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀମତି ଯୁକ୍ତ, କିପରି ଏକ ପୁରୁଷ ଆପଣ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତ ହେବେ? କିମ୍ବା ଏକ ମହିଳା, ଯଦିଓ ବିଧବା, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ଶୁଭ ଯୋଗ୍ୟତା ଯଦି ଥାଏ, କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବେ? ଏହିପାଇଁ କୌଣସି ବ୍ରତ ଥାଏ କି?” ମହାଦେବ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ଏଠାରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଯେଉଁ ବ୍ରତ ଶୁଣାଯାଏ, ତାହା ଶୁଣ, ହେ ନାରଦ। ଏହି ବ୍ରତର ନାମ ନକ୍ଷତ୍ରପୁରୁଷ, ଯାହା ନାରାୟଣ ସ୍ୱରୂପ। ଏହାକୁ ପାଦ ଠାରୁ ଶିର ଯାଏଁ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ କରିବା ଉଚିତ। ଚୈତ୍ର ମାସରେ, ନକ୍ଷତ୍ର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଠ କରାଇ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମୂଳ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବିଶ୍ୱଧରଙ୍କ ପାଦ, ଗୁଳ୍ଫାବନନ୍ତଙ୍କ ଗୁଟି ଉପରେ, ରୋହିଣୀରେ ବରଦଙ୍କ ଗୋଡ଼ ତଳ, ଦୁଇ ଜାନୁ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱିକୁମାରରେ ଘୁଂଟି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବା ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା ଯୋଗରେ ଉରୁ ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା ‘ଶିବକୁ ନମସ୍କାର’ କରିବା ଉଚିତ; ପୂର୍ବା ଓ ଉତ୍ତରା ଫଳ୍ଗୁନୀରେ କଟିରେ ‘ପଞ୍ଚଶରକୁ ନମସ୍କାର’ କରିବା ଉଚିତ। କଟିରେ ‘ଶାର୍ଙ୍ଗଧର ବିଷ୍ଣୁକୁ ନମସ୍କାର’, କୃତ୍ତିକା ଓ ଦୁଇ ଭାଦ୍ରପଦରେ ପ୍ରାଣ୍ତରେ ‘କେଶିନିଷୂଦନକୁ ନମସ୍କାର’ କରିବା ଉଚିତ। ରେବତୀରେ ଦୁଇ ପାଶ୍ୱରେ ‘ଦାମୋଦରକୁ ନମସ୍କାର’ କରିବା ଉଚିତ; ଅନୁରାଧାରେ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ‘ମାଧବକୁ ନମସ୍କାର’ କରିବା ଉଚିତ। ଧନିଷ୍ଠାରେ ପୃଷ୍ଠ ପୂଜା କରି ‘ପାପ ନାଶକ’ ବୋଲି ମନ୍ତ୍ର କରିବା ଉଚିତ; ବିଶାଖାରେ ବାହୁଦ୍ୱୟରେ ‘ଶଂଖ-ଚକ୍ର-ଖଡ୍ଗ-ଗଦାଧାରୀ ପ୍ରଭୁକୁ ନମସ୍କାର’ କରିବା ଉଚିତ। ହସ୍ତରେ ହସ୍ତପୂଜା, ‘ମଧୁସୂଦନକୁ ନମସ୍କାର’; ପୁନର୍ବସୁରେ ଆଙ୍ଗୁଳି ଆଗରେ ‘ସାମନ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁକୁ ନମସ୍କାର’। ସର୍ପ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପର ନଖ ପୂଜା, କୂର୍ମ ରୂପର ପାଦ ପୂଜା ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ତାରାରେ ହରିଙ୍କ କଣ୍ଠ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କାନରେ ବରାହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ।