ପାତାଳ ଲୋକରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ କୂର୍ମ ରୂପେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ମହତ୍ତ୍ୱ କଥା କହିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶକ୍ରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଋଷିମାନେ ସୁଣିଥିଲେ—ଏହି ସମସ୍ତ ଗଥା ଲକ୍ଷ୍ମୀକଳ୍ପ ସହିତ ଏଠାରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ଥିବା କୂର୍ମ ପୁରାଣ ରୂପେ ପରିଚିତ। ଯେଉଁଜଣେ ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଚ୍ଛପ ସହ କୂର୍ମ ପୁରାଣ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମନୁଙ୍କୁ ବେଦମୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନରସିଂହ କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ସପ୍ତ କଳ୍ପର ଗଥା ମହାମୁନିମାନେ ପାଇଁ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବେ କହିଥିଲେ, ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ଥିବା ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଯେଉଁଜଣେ ବିଷୁବ ସମୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଛ ଓ ଗାଈ ସହ ଏହି ପୁରାଣ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିବାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଗରୁଡ଼ କଳ୍ପରେ, ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣ କୋସ୍ମିକ ଅଣ୍ଡରୁ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିଥିଲେ, ସେହି ଗରୁଡ଼ ବିଷୟର ଉପଦେଶ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହଂସ ସହିତ ଏହି ଗଥା ପାଠ କରାଯାଏ; ଯେଉଁଜଣେ ଏହା ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରି ଶିବ ଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି। ପୁନି, ବ୍ରହ୍ମା କୋସ୍ମିକ ଅଣ୍ଡର ମହତ୍ତ୍ୱ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣକୁ ବାର ହଜାର ଦୁଇ ଶତ ଶ୍ଲୋକରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ଭବିଷ୍ୟତ କଳ୍ପର ବିସ୍ତୃତ କଥା ଶୁଣାଯାଏ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମାଂକ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପୁରାଣ ଯେଉଁଜଣେ ପାଠ ସମୟରେ ଉନା ପୋଷାକ ସହ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ହଜାର ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ସହ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ବିଆସ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ, ଯାହା ମୋର ପିତା, ପିତାମହ ଓ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, କିନ୍ତୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଏହି ମହାଗ୍ରନ୍ଥ ଏକ ଶତ ଖର୍ବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ। ବିଶ୍ୱରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପପୁରାଣ ଉପବିଭାଗ ଆମେ ଏବେ କହିବି: ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ଯେଉଁଠାରେ ନରସିଂହ କଥା ଅଛି, ସେ ନରସିଂହ ପୁରାଣ ଏଠାରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ଅଛି। କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନନ୍ଦାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ନନ୍ଦୀ ପୁରାଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ସାମ୍ବକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଯେଉଁଠାରେ କଥା କହାଯାଏ, ସେହିଠାରେ ସାମ୍ବ ପୁରାଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୁରାତନ କଳ୍ପର ପୁରାଣ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ପୁରାଣର କ୍ରମ ଶ୍ରୀ, ବିରାଟ୍ୟ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ ନାମ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଅଠର ଟି ପୁରାଣ ଠାରୁ ଅଲଗା କୌଣସି ପୁରାଣ ଥିଲେ, ତାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ। ପୁରାଣର ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣରେ ଏହିମାନେ ରହିଛି: ସଂହିତା, ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନଙ୍କ ଚକ୍ର ଓ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ। ପଞ୍ଚପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରୁଦ୍ର ଓ ବିଶ୍ୱର ମହତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରଳୟ ଓ ଦାନ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ କଥା ଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରାଣରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଓ ସେମାନଙ୍କ ବିପରୀତ ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୁରାଣରେ ହରିଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଧାନ, ରାଜସ ପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହିପରି ତାମସ ପୁରାଣରେ ଶିବଙ୍କ, ମିଶ୍ର ପୁରାଣରେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ଏଠାରେ ଅଠର ପୁରାଣ ରଚନା କରି, ସମସ୍ତ ଭାରତ ଗଥାକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ବିସ୍ତାରିତ କଲେ, ଯାହା ବେଦର ଅର୍ଥରେ ସମୃଦ୍ଧ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ କ୍ରମେ, ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ଭାବେ ଏହି ରାମକଥା ଏକ ଶତ କୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ। ଏହି କଥା ନାରଦଙ୍କୁ, ପୁନି ଭୂମିରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଛି; ଏହି ପଞ୍ଚ ଏବଂ ଏକ ଚତୁର୍ଥା ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବିଦ୍ୱାନମାନେ ପୁରାତନ କଳ୍ପର ପୁରାଣକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ପୁରାଣ ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଆୟୁଷ୍ୟବାନ୍। ଯେଉଁଜଣେ ଏହି କ୍ରମ ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ପବିତ୍ର, କୀର୍ତ୍ତିର ଧନ, ପିତୃମାନେ ଏହାକୁ ବହୁତ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଅମୃତ ସମାନ; ଏହିପରି ଏହା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାପ କୁ ସଦା ଦୂର କରେ। ଏବେ ମୁଁ ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି। ଏହି ବିଷୟ ମହାମୁନି ନାରଦ ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ସଂବାଦ ରୂପେ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସିଦ୍ଧି କରେ। ଏକଥିରେ, ନାରଦ ନମ୍ରତା ସହ, ଅହଂକାର ବିନା, କୈଳାସ ଶିଖରେ ବସିଥିବା ହରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱକାରୀ, ଶୁଭ, ଆୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ଶୌଭାଗ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ଅଧିପତି, ଏ ଶରୀରର ଉଦ୍ଧାରକ, ଏହି ବିଷୟ କହନ୍ତୁ: କେମିତି ପୁରୁଷ ଆପଣ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତ ହୁଏ? କିମ୍ବା ଏକ ସୁସଂସ୍କାରିତ, ଶୌଭାଗ୍ୟଶାଳି ବିଧବା ନାରୀ କେମିତି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବେ? ଏହିପାଇଁ କୌଣସି ବ୍ରତ ଥିଲେ, କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।” ମହାଦେବ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ଏଠି ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଯେଉଁ ବ୍ରତ ଶୁଣାଯାଏ, ତାହା ଶୁଣ, ନାରଦ। ନକ୍ଷତ୍ରପୁରୁଷ ବ୍ରତ, ଯାହା ନାରାୟଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏହି ବ୍ରତ ପାଦ ଠାରୁ ଶିର ଯାଏଁ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହ କ୍ରମିକ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ଚୈତ୍ର ମାସରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ପାଠ ନିୟୋଜନ କରି, ନକ୍ଷତ୍ର ଆରମ୍ଭରେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଛବିକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ମୂଳ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବିଶ୍ୱଧରଙ୍କୁ ପାଦେ, ଗୁଲ୍ଫାବନନ୍ତକୁ ଗୋଡ଼ଠି ଉପରେ, ରୋହିଣୀରେ ବରଦାଙ୍କୁ ଗୋଡ଼ ଗୁଡ଼ିକୁ, ଅଶ୍ବିକୁମାର କିମ୍ବା ଦୁଇ ଜାନୁରେ ଗୁଡ଼ିକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।