ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଶିବଙ୍କ ଅଗ୍ନିମୟ ଲିଙ୍ଗ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହେଶ୍ୱର ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉପରେ ଏବଂ ବିଶେଷକରି ଆଗ୍ନେୟ ଅଂଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ଏହି ଉପଦେଶ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ "ଲୈଙ୍ଗ ପୁରାଣ" ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ। ଯିଏ ଏହି ଏକଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ସହିତ ତିଳ ଓ ଗାଈକୁ ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ ଦାନ କରେ, ସେ ଶିବ ସମାନ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି, ମହାବରାହଙ୍କ ମହିମା ବିଷୟରେ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁ ଭୂମିକୁ କହିଥିଲେ, ସେହି ଉପଦେଶ "ବାରାହ ପୁରାଣ" ଭାବେ ପରିଚିତ। ମନୁ ଏବଂ କଳ୍ପ ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ଏହି ପୁରାଣ ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଯିଏ ମଧୁ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସୋନାର ଗରୁଡ଼ ଓ ତିଳ ଦେଇ ଗାଈକୁ ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ବରାହଙ୍କ କୃପାରେ ବୈଷ୍ଣବ ପଦ ଲାଭ କରେ। ଯେଉଁଠାରେ ଶୈବ ଧର୍ମ, କଳ୍ପରେ ଷଣ୍ମୁଖ ଓ ତତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଗାଥା ଉପସଂସ୍କୃତ ଓ ଅନେକ କଥା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସେହି ପୁରାଣ "ସ୍କାନ୍ଦ ପୁରାଣ" ଭାବେ ପରିଚିତ ଓ ଏହାର ଏକାଶି ହଜାର ଏକଶେ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଯିଏ ଏହାକୁ ଲେଖିଏ ଓ ସୋନାର ବର୍ଚ୍ଛି ସହିତ ଦାନ କରେ, ସେ ମୀନ ରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କାଳରେ ଶୈବ ପଦ ଲାଭ କରେ। ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କ ମହିମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ବିଷୟରେ କଥାହୁଏ; ଏହିଠାରେ "ବାମନ ପୁରାଣ" ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର କୁର୍ମ କଳ୍ପ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁରାଣ ଯିଏ ଶରଦ୍ ବିଷୁବସମୟରେ ଦାନ କରେ, ସେ ବୈଷ୍ଣବ ପଦ ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ କୁର୍ମ ରୂପେ ତଳଭୂମିରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ମହତ୍ତ୍ୱ କହିଥିଲେ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଶକ୍ରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଋଷିମାନେ ଶୁଣିଥିଲେ। ଏହି "କୁର୍ମ ପୁରାଣ" ଲକ୍ଷ୍ମୀ କଳ୍ପ ସହିତ ଏଠାରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକର। ଯିଏ ସୋନାର କୁର୍ମ ସହିତ ଏହି ପୁରାଣକୁ ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ଦାନ କରେ, ସେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଏ। କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ, ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପଧାରୀ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମନୁଙ୍କୁ ବେଦ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନରସିଂହ ଉପଖ୍ୟାନ କଥାଇଥିଲେ। ସପ୍ତ କଳ୍ପର ବିବରଣୀ ମହାର୍ଷିମାନେ ଶୁଣିଥିଲେ, ଏହି "ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ" ଚୌଦ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର। ଯିଏ ବିଷୁବସମୟରେ ସୋନାର ମାଛ ଓ ଗାଈ ସହିତ ଦାନ କରେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ ଦାନର ଫଳ ପାଏ। ଗରୁଡ଼ କଳ୍ପରେ, କୃଷ୍ଣ କୋସ୍ମିକ ଅଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗରୁଡ଼ ବିଷୟରେ କଥାହୁଏ; ଏହି ଶିକ୍ଷା ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଏଠି ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବିଭାଗ ଏବଂ ସୋନାର ହଂସ ସହିତ ପାଠିତ ହୁଏ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଦାନ କରେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରି ଶିବ ଲୋକରେ ବାସ କରେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି ଏକ ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଦୁଇଶେ ଶ୍ଲୋକର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଆଗାମୀ କଳ୍ପଗୁଡ଼ିକର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଯିଏ ଏହି ପୁରାଣକୁ ତାହାର ପାଠ ସମୟରେ ଉନା ଉଲା ଓ ସୋନାର ଗାଈ ସହିତ ଦାନ କରେ, ସେ ହଜାର ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକର ଫଳ ଲାଭ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାସ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଓ ମୋର ପିତା, ପ୍ରପିତାମହ ଓ ମୁଁ ନିଜେ ତୁମକୁ କହିଛି। ଜଗତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହା ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, କିନ୍ତୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଏକ ଶତ କୋଟି ଶ୍ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ପୃଥିବୀରେ ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣ ଉପବିଭାଗ ଅଛି। ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ନରସିଂହ ଉପଖ୍ୟାନ ଅଛି, ଏହି ନରସିଂହ ପୁରାଣ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକର। କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନନ୍ଦା ମହିମା ଯେଉଁଠି କଥାଯାଇଛି, ତାହା "ନନ୍ଦୀ ପୁରାଣ" ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା। ସାମ୍ବ କେନ୍ଦ୍ରିକ ଉପଖ୍ୟାନ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ତାହା "ସାମ୍ବ ପୁରାଣ" ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାଚୀନ କଳ୍ପ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ପୁରାଣ କ୍ରମ ମଙ୍ଗଳ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ ନାମ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଅଠରଟି ପୁରାଣରୁ ଭିନ୍ନ ଯେଉଁ ପୁରାଣ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେ ଏହି ଅଠରଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପୁରାଣର ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ଅଟୁଟ ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି—ଉପଖ୍ୟାନ, ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁ ଚକ୍ର ଓ ବଂଶଧରମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ। ପଞ୍ଚବିଧ ପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରୁଦ୍ର ଓ ବିଶ୍ୱର ମହିମା, ପ୍ରଳୟ ଓ ଦାନ ବିବରଣୀ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରାଣରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଓ ତାହାଙ୍କ ବିପରୀତ ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୁରାଣରେ ହରିଙ୍କ ମହିମା, ରାଜସ ପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମହିମା, ତାମସ ପୁରାଣରେ ଶିବଙ୍କ ମହିମା ଓ ମିଶ୍ର ପୁରାଣରେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ମହିମା କଥାଯାଇଛି। ଅଠର ପୁରାଣ ରଚନା କରି, ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକର ଭାରତ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ବେଦ ଅର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଉତ୍ତମ ରାମ କଥା, ଯାହା ବାଲ୍ମୀକି ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ, ଏହା ଏକ ଶତ କୋଟି ଶ୍ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ ନାରଦ ଓ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇ, ମାନବ ଲୋକରେ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ପଞ୍ଚ ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାଚୀନ କଳ୍ପ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ପୁରାଣ କ୍ରମ ମଙ୍ଗଳ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ। ଯିଏ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ପବିତ୍ର, କୀର୍ତ୍ତିର ଧନ, ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ ସମାନ; ଏହି ନିତ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାପ ଦୂର କରେ। ଏବେ ମୁଁ ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି। ମହାମନା ନାରଦ ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ଉପଖ୍ୟାନରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସାଧନ କରେ।