ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବଂଶଜମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ଅନେକ ହେଲେ। ସୁରସା, ଏହି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏକ ହଜାର ନାଗମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କଦ୍ରୁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନ, ଏକ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଏକ ହଜାର ନାଗଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଛବିଶି ଜଣ ନାଗ ନେତୃତ୍ୱ କଲେ, ଏ ଶତ୍ରୁନିବାରକ। ସେ ନାଗମାନେ ହେଲେ—ଶେଷ, ଵାସୁକି, କର୍କୋଟକ, ଶଂଖ, ଏୟାରାବତ, କମ୍ବଳ, ଧନଞ୍ଜୟ, ମହାନୀଳ, ପଦ୍ମ, ଅଶ୍ୱତର, ଓ ତକ୍ଷକ। ଏଲାପତ୍ର, ମହାପଦ୍ମ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ବଳାହକ, ଶଂଖପାଳ, ମହାଶଂଖ, ପୁଷ୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ର ଓ ଶୁଭାନନ। ଶଂକୁରୋମା, ବହୁଳ, ବାମନ, ପାଣିନ, କପିଲ, ଦୁର୍ମୁଖ ଓ ପତଞ୍ଜଳି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ହେଲେ; ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବହୁତ ଜଣ ପୂର୍ବେ ଜନମେଜୟଙ୍କର ସର୍ପସତ୍ରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଏକ ଦଳ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସେମାନେ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରେରିତ; ଭୀମସେନ ସେମାନଙ୍କ ଅନେକ ଦନ୍ତାଳିକା ଦେହକୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ସୁରଭି ନିଜ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରମାନେ, ଗାଈ ଓ ମହିଷମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଋଷି ମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ, ଏହିପରି ଅପ୍ସରାମାନେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଅରିଷ୍ଟା ଅନେକ କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଜନ୍ମ କରାଇଲେ। ଇରା ସମସ୍ତ ଘାସ, ଗଛ, ଲତା ଓ ଜଡିମାନେ ଜନ୍ମ କରାଇଲେ; ବିଶ୍ୱା ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ତାପରେ ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ ଦିତି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଏକାଳିସି ମାରୁତ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ଏହି ଦିତିଙ୍କ ପୁଅ, ମାରୁତମାନେ, କିପରି ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେଲେ? ଏବଂ ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସଂଘର୍ଷୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗଢ଼ିଲେ? ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧ ହେବାବେଳେ, ଯେତେବେଳେ ହରି ଦେବତାମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ-ନାତିମାନେ ନେଇଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପୃଥିବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ସରସ୍ୱତୀ ତଟର ଶ୍ରୀମନ୍ତପଞ୍ଚକ ତୀରେ, ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ, ପତିପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠା ରହି ଦିତି ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଦିତି, ଦାନବମାତା, ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଋଷିର ରୂପେ, କେବଳ ଫଳ ଭୋକ୍ତା ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ରାୟନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏକ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବୟସ ଓ ଦୁଃଖରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଏହି ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟାର ତାପରେ, ସେ ଵଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମୋତେ ଏମିତି କୌଣସି ବ୍ରତ କୁହନ୍ତୁ, ଯାହା ଶୋକ ଦୂର କରେ ଓ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।” ତାପରେ ଵଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ: “ମଦନ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ଅଛି, ଯାହାର ଶକ୍ତିରେ ପୁଅ ଶୋକ ଦୂର ହୁଏ।” ଏହି ବ୍ରତ କିପରି କରାଯିବ, ଏ ଉପରେ ଦିତି କିପରି ଏକାଳିସି ପୁଅ ପୁନଃ ପାଇଥିଲେ, ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆମେ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ। ଯାହା ଵଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବେ ଦିତିଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ କଥା ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହୁଛି। ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ, ଏହି ବ୍ରତ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ନିର୍ମଳ ଘଡ଼ା ଧୋଇ ଧୁଆଁ ଚାଉଳ ଭରି ରଖିବା ଉଚିତ। ସେଠି ନାନା ଫଳ, ଏକ ଇଖ ଗଛର ଡାଣ୍ଡା, ଦୁଇଟି ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଢାକି, ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ଘଡ଼ା ସହିତ ନାନା ପଦାର୍ଥ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସୁନା ଦେବା ଉଚିତ; ଘଡ଼ା ଉପରେ ଏକ ତାମା ପାତ୍ରେ ଗୁଡ଼ ଭରି ରଖିବା ଦରକାର। ତା’ପରେ ଏକ କଦଳୀ ପତ୍ର ରଖି, ତାହାର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚିନିରେ ତିଆରି ରତିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂପ ଦେଇ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଗୀତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହି ସବୁ ନଥାଏ, ତେବେ କାମ ଓ କେଶବଙ୍କ କଥା ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ହରିଙ୍କୁ କାମ ନାମରେ ପୂଜିବା, ଗନ୍ଧ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଇବା, ଧଳା ଫୁଲ, ଚାଉଳ ଓ ତିଳ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର। କାମ ପାଇଁ ପାଦ, ଶୁଭଦାତା ପାଇଁ ଜଂଘା, ସ୍ମର ଓ ମନ୍ମଥ ପାଇଁ କଟି, ନିର୍ମଳ ଉଦର ପାଇଁ ପେଟ, ଅନଙ୍ଗ ପାଇଁ ହୃଦୟ, ପଦ୍ମମୁଖ ପାଇଁ ମୁଖ, ପଞ୍ଚଶର ପାଇଁ ବାହୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, କେଶବ ଭାବରେ ମୁଣ୍ଡ ପୂଜିବା ଦରକାର। ପ୍ରଭାତରେ ଏହି ଘଡ଼ା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇବେ, ନିଜେ ନୁନ ବିନା ଭୋଜନ କରିବେ; ତା’ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦାନ ଦେଇ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ—“ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ଜନାର୍ଦନ, ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ରୂପ ନେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ, ସେଉଁ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟର ଆନନ୍ଦ ସ୍ଵରୂପ।” ଏହିପରି ଉପାୟରେ ପ୍ରତିମାସ ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ ରହି, ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଦରକାର। ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଏକ ଫଳ ଭୋଜନ କରି, ଭୂମିରେ ଶୁଇବା; ତା’ପରେ ମାସର ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ ଏକ ଗାଈ ସହିତ, ଏକ ଶୈୟା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସହିତ ଦେହବିହୀନଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା, କାମଦେଵଙ୍କର ସୁନା ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଧଳା ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ ଦେବା ଉଚିତ। ଵସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣ ସହିତ, ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; ଶୈୟା, ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଇ, 'ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ' ବୋଲି କହିବେ। ଏହି ବ୍ରତରେ ଧଳା ତିଳ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିବା, କାମ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଗାଈର ଦୁଧ ଘୃତ ଓ ଖିର ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଦରକାର। ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ ରଖି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖୁଆଇବା, ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଇଖ ଓ ଫୁଲମାଳା ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ମଦନ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ହରି ସମାନ ଗତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଲୋକରେ ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ସ୍ମର ଯେତେବେଳେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ଆନନ୍ଦର ସାର, ମହାପ୍ରଭୁ।