ସମୁଦ୍ରରେ ବସିଥିବା ଏକ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ପୁତ୍ର ସହରକ୍ଷ, ସମୁଦ୍ର ଜଳପାନ କରି, ସମୁଦ୍ର ଅଗ୍ନିର ମୁଖରେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ସହରକ୍ଷ ମାନବ ଘରରେ ରହି, ଲୋକମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ମାଂସଭୋଜୀ ଅଗ୍ନି, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମୃତଦେହକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାୱକ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଏହି ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା କହିଛନ୍ତି। ଏହାପରେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ରମାନେ ଗନ୍ଧର୍ୱ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନେଇଯିବାକୁ ପଡିଲେ। ଅରଣ୍ୟରେ ମଥାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ଇଂଧନ ପାଇଲା। ଆୟୁସ୍ ନାମକ ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ଏକ ପଶୁ ପାଖରେ ନେଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଆୟୁସ୍ଙ୍କର ପୁତ୍ର ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏବଂ ତୀବ୍ର, ଯିଏ ରନ୍ଧଣ ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ପିତ ହୋମକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ସେହିଏ ଅଗ୍ନି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଲୋକରୁ ଆସୁଥିବା ହୋମ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସହପାଠୀ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଗ୍ନି ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ମହାନ୍। ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଗର୍ବିତ ଅଗ୍ନି ଚୋରା ହୋମକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି, ଅଦ୍ଭୁତଙ୍କର ପୁତ୍ର ବୀର ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାନ୍ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ମହାମୁନି ଅଟୁଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତାପରେ ଆଠଟି ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଯିଏ ଇଚ୍ଛିତ ହୋମରେ ଗର୍ବିତ ଓ ଦାନବ-ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଲେ—ସୁରଭି, ବସୁମାନ, ନଦ, ହର୍ୟଶ୍ୱ, ରୁକ୍ମବାନ୍, ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ, କ୍ଷେମବାନ୍। ଏହିପରି ଆଠ ଅଗ୍ନି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିର ସନ୍ତାନ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସମସ୍ତ ମିଶି ଚୌଦ୍ଦଟି ଅଗ୍ନି ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ଥାପିତ ଓ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଥିବା, ରାତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ଗର୍ବିତ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ପୁରୋହିତମାନେ, ତାଙ୍କର ନିଜ ନିୟୋଜିତ ସ୍ଥାନରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ, ହୋମ ଉଠାଇ ନେଉଥିଲେ। ଇଚ୍ଛିତ ଓ ଅବସରଜନିତ ଅଗ୍ନିମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ଥାପିତ। ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଶୁକ୍ର, ଯମ ଓ ଦେବମଣ୍ଡଳ ସହିତ, ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ପ୍ରଥମ ମନୁର କାଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନିଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯାହାକୁ ନିୟୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଆରମ୍ଭ କରି ସପ୍ତ ସାବର୍ଣି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତିମାନେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଗତ ଓ ଆଗାମୀ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଗ୍ନିଜ୍ଞାନୀ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଅଗ୍ନିମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯମ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ। ଏବଂ ଆସନ୍ତା ଦେବମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିବେ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ବାସ କରିବେ। ଏପରି ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହି ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କର କଥା ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକାଏକି କହିଦେଲି—ଏଠାରେ ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛ? ଏବେ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ବିଷୟରେ, ଯାହା ବିଷୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଉଚ୍ଚତମ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ଜନାର୍ଦନ ମାଛ ରୂପେ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କଥା କହିଥିଲେ। ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ମନୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କୁ କର୍ମ ଶାସନ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନିୟମିତ ଭାବେ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଥିଲେ। ତେଣୁ, ହେ ସୂତଜୀ, ଆମେ କର୍ମ ଶାସନର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାରଣ ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ତୁମ ପାଖରେ ଅଜଣା ନୁହେଁ। ସୂତ କହିଲେ—ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥାନୁସାରେ କର୍ମ ଶାସନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, କାରଣ ଏହି କର୍ମ ଶାସନ ହଜାର ଜ୍ଞାନ ଶାସନ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଶଂସିତ। କର୍ମ ଶାସନରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା। କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ସେହିପାଇଁ, ଯେଉଁଠାରେ ମନ କର୍ମରେ ଏକାଗ୍ର, ସେ ଶାଶ୍ୱତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଧର୍ମର ମୂଳ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହାକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଏହାର ମୂଳ। ଏଠି, ଆଠଟି ଆତ୍ମ ଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କୃପା, ଶରଣାପନ୍ନଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ଷମା, ଜଗତରେ ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭିତରେ ବାହାରେ ଶୁଚିତା, କଷ୍ଟ ଛଡ଼ି କର୍ମ କରିବା, ଶୁଭ ଆଚରଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଧନରେ କଞ୍ଜୁସି ନଥିବା, ଅନ୍ୟର ଧନ ଓ ଜନାନୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ନଥିବା। ଏହି ଆଠ ଆତ୍ମ ଗୁଣ ପୁରାଣ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ଏହିଏ କର୍ମ ଶାସନ, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ମାର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ। କର୍ମ ଶାସନ ବିନା ଏଠାରେ କାହାରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଉପଦେଶିତ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ସେହିପାଇଁ, ପ୍ରତିଦିନ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ହୋମ ଓ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେଇବା ଉଚିତ, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଋଷି ଓ ଭୂତମଣ୍ଡଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ। ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ, ନିୟମିତ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ, ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଓ ବଳି ଦ୍ୱାରା ଭୂତମାନେ ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ପଞ୍ଚ ଘରସ୍ଥ ହତ୍ୟା ଦୂର କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଉଖଳ, ଚକ୍କି, ଚୁଲ୍ହା, ଘଡ଼ା, ଝାଡ଼ୁ। ଏହି ପଞ୍ଚ ଘରସ୍ଥ ହତ୍ୟା ଘଟେ, ଏହା ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେନାହିଁ। ଏହି ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଏହି ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ଉପଦେଶିତ। ଏଏଇ, ବିଶେଷ ଏକୋଣିଶି ଓ ଆଠ ଦ୍ୱିଶଂଶ ସଂସ୍କାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଆତ୍ମ ଗୁଣ ନଥାଏ, ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ତେଣୁ, ଆତ୍ମ ଗୁଣ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ, ସଦା ଧନ ଦ୍ୱାରା ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିବା ଉଚିତ।