ପର୍ଯ୍ୟନ୍ୟ ଓ ପବମାନା ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହଁନ୍ତି। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଥିବା ଏହି ପାୱକ ନାମକ ଅଗ୍ନି ଉଷ୍ଣତା ଓ ସଂଗୃହୀତ ଶକ୍ତିର ସାଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ହବି ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରାଯିବାକୁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଶାମିତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ସେ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଟୁଟ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ। ଶତଧାମା ନାମକ ଅଗ୍ନି ଶୁଦ୍ଧ ଘୃତର ଉଜ୍ୱଳତା ସହିତ କ୍ରୂର ଶାସନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି ନାମକ ଅଗ୍ନି ପୃଥିବୀକୁ ନିଜ ଆଧିକାର କରି ଥାନ୍ତି ଓ ସେ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ମିତ ରୂପେ ପରିଚିତ। ଅଜୈକପାଦ ଯାହାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେହି ଶାଳାମୁଖ ଅଗ୍ନି ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବର୍ଣ୍ଣନା ଅତୀତ ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବାହାରେ ବସିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପୁଅ ଏହିପରି। ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଉପାସନା କରିଥାନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଆଠ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ଚଳନଶୀଳ। ହୋତୃଙ୍କ ପୁଅ, କୁଶ ଉପରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି, ଓ ହବି ବହନ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି। ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରଚେତା ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ବିଶ୍ୱବେଦ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଠକ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଜଳର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଉଛି ସ୍ୱାମ୍ଭଃ, ଯାହାକୁ ସେତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଧିଷ୍ଣ୍ୟ ଅଗ୍ନିମାନେ ଉତ୍ପାଦିତ ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନି, ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ଏହାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ତା’ପରେ ଯେଉଁ ପାୱକ ନାମକ ଅଗ୍ନିକୁ ସଦ୍ବ୍ୟବହାରୀମାନେ ଯୁକ୍ତ ଭାବରେ କଥାହୁଏ, ସେହିଅଗ୍ନିକୁ ଅବଭୃଥ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ଓ ଏହାକୁ ବରୁଣଙ୍କ ସହିତ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ହୃଦୟରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଅଗ୍ନି ପେଟରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କରନ୍ତି, ସେହି ଅଗ୍ନିକୁ ଛିଦ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ସଦା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ; ଅଗ୍ନିଙ୍କ କ୍ରୋଧିତ ପୁଅ ସମ୍ବର୍ତ୍ତକ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ସେ ପାନୀୟ ଜଳ ପିଇ ନାଗାଗ୍ନିର ମୁଖରେ ବସିଥାନ୍ତି; ସାଗରବାସୀଙ୍କ ପୁଅ ସହରକ୍ଷ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସହରକ୍ଷ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଅ ମାଂସଭୋଜୀ ଅଗ୍ନି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମୃତଦେହକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ପାୱକ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି; ପରେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅମାନେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅସୁରମାନେ ନେଇଯାଇଥିଲେ। ଅରଣ୍ୟରେ ମଥାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ଇନ୍ଦନ ପାଇଲେ; ଆୟୁସ୍ ନାମକ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୀ ଅନ୍ତେ ପଶୁକୁ ନେଇଯାଏ। ଆୟୁସ୍ଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଗ୍ଧକାରୀ ଅଗ୍ନି; ସେ ତିନି, ପାକଯଜ୍ଞରେ ନିବେଦିତ ହବି ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ସେ ତିନି ସମସ୍ତ ଦେବଲୋକରୁ ଆସୁଥିବା ହବି ଓ ପିତୃତର୍ପଣ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସହଚର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଅଗ୍ନି ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଅଭିମାନୀ ଅଗ୍ନି ଚୋରା ହବି ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି; ଅଦ୍ଭୁତଙ୍କ ପୁଅ ବୀର ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମହାନ୍ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଏହିଅଗ୍ନିଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ମହାର୍ଷି ଓ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏଠି ଆଠ ଅଗ୍ନି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅଭିଲଷିତ ହବିରେ ଅଭିମାନୀ ଓ ଦେମନ୍ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରୁଥିବା—ସୁରଭି, ବସୁମାନ, ନଦ, ହର୍ୟଶ୍ୱ, ରୁକ୍ମବାନ୍, ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ, କ୍ଷେମବାନ୍—ଏହି ଆଠ ଅଗ୍ନି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଭଳି ଚୌଦ ଅଗ୍ନି ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଅଗ୍ନିମାନେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ—ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି ଓ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରର ପୂର୍ବ ଅନ୍ତରାଳରେ ଏହି ଅଭିମାନୀ ଅଗ୍ନିମାନେ ଥିଲେ; ଏଠି ସଚେତନ ଓ ଜଡ ମଧ୍ୟରେ ଚଳନଶୀଳ ଅଛନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଧ୍ର ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ ଓ ହବି ଭାର ବହିଥିଲେ; ଅଭିଲଷିତ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନମୂଳକ ଅଗ୍ନିମାନେ କ୍ରିୟାରେ ନିବେଶିତ। ପୂର୍ବ ଗତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଶୁକ୍ର, ଯମ ଓ ଦେବମାନେ ସହିତ ଏମିତି ଦିବ୍ୟ ଦଳ ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଅନ୍ତରାଳରେ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେଉଁ ଉତ୍ସ ଓ ସ୍ଥାନକୁ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଆଦି ସାତ ସାବର୍ଣ୍ଣି ଚକ୍ରରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନିଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ସମସ୍ତ ଗତ ଓ ଆଗାମୀ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯମ ଓ ଦେବମାନେ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ଏବଂ ଆସନ୍ତା ଦେବମାନେ ସହିତ ଭବିଷ୍ୟତ ଅଗ୍ନିମାନେ ବି ବସିବେ; ଏଭଳି ମୁଁ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ବଂଶାବଳୀକୁ କ୍ରମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଲି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛ? ଏବେ ମୁଁ ଉଚ୍ଚତମ ଓ ପରମ ବିଷୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି, ଯାହା ବିଷୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ସେ କହିଥିଲେ—ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା। ଏହିପରି, ଏକ ମହାସାଗରରେ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁନଃସୃଷ୍ଟିର କଥା ମନୁଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ମନୁଙ୍କୁ କର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏଠି, ସୂତଦେବ! କର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାରଣ ଏହି ଜଗତର କିଛି ତୁମ ପାଖରେ ଗୁପ୍ତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥାନୁସାରେ କର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, କାରଣ କର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ହଜାର ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ର ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। କର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି କାରଣରୁ ଏହା ପରମ ଦଶା। କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମରେ ନିଶ୍ଚଳ ମନସ୍କ, ସେ ଶାଶ୍ୱତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ସମଗ୍ର ବେଦ ଧର୍ମର ମୂଳ, ଯେପରି ବେଦଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ।