ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଥେଉଥିଲେ ଅଥର୍ୱା, ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ ଅଥର୍ୱଣା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଏହି ଲୋକରୁ ଅଲଗା, ଏବଂ ଏହାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ପ୍ରସ୍ତୁତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଗ୍ନି, ଯାହା ଘରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିଠି ପବମାନା ଅଗ୍ନି ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏହି ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ସଂଶତ୍ୟଙ୍କୁ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ସଭ୍ୟ ଓ ଅବସଥ୍ୟ ହେଲେ। ଏହା ପରେ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନି ଷୋଳ ନଦୀଙ୍କୁ ଆଶା କଲେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହବନୀୟ ବୋଲି ଦ୍ୱିଜଗଣ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେହିଠି ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଅଭିମାନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଷୋଳ ନଦୀ ହେଉଛନ୍ତି: କାଭେରୀ, କୃଷ୍ଣା-ଭେଣୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ଗୋଦାବରୀ, ଵିତସ୍ତା, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଇରାୱତୀ, ବିପାଶା, କୌଶିକୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ସରୟୂ, ସୀତା, ମନସ୍ୱିନୀ, ହ୍ରଦିନୀ ଓ ପବନା। ଅଗ୍ନି ନିଜକୁ ଷୋଳ ରୂପରେ ବିଭାଜିତ କରି, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କଲେ, ବେଦୀ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି। ଏହି ବେଦୀମାନେ ନିଜ ନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ଧିଷ୍ଣୁ ନାମକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଯେହেতୁ ସେମାନେ ବେଦୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଧିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଏଭଳି ଏହି ନଦୀସନ୍ତାନମାନେ ବେଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏବେ, ମହାବଳଶାଳୀ, ସେଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ଧିଷ୍ଣୁମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଉପଭୋଗ କରାଯିବା ଓ ବିଧିବଦ୍ଧ ରଖାଯିବା ଅଗ୍ନିମାନେ, ପ୍ରବାହଣ, ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧିଷ୍ଣୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେପରି ଏକ ପବିତ୍ର ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ ନିଜ ନିଜ ନିୟତ ସ୍ଥାନରେ ଅଗ୍ନି ବିଚରଣ କରେ, ସେହି ଅବିରାମ ଓ ଅବର୍ଣ୍ୟ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ କ୍ରମ ଶୁଣ। ବସୁମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନି, ଯାହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଉତ୍ତର ଭେଦୀରେ ଜ୍ୱଳମାନ, ଏହି ଅଗ୍ନି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର; ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି। ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ପବମାନା ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି, ଯେଉଁଠି ସେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ପାଉକା ନାମକ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି, ଏହା ଉଷ୍ଣ ଓ ସଂଗୃହୀତ। ହବି ଭକ୍ଷକ ଅଗ୍ନି, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେହିଠି ଶାମିତ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ। ଶତଧାମା, ଶୁଦ୍ଧ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ୱଳ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅତି ଭୟଙ୍କର। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି, ଭୂମିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଅଜଏକପାଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଶାଳାମୁଖ, ଯାହାଠାରୁ ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଅବର୍ଣ୍ୟ ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଶେଷରେ ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହିଠି ସେମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏବେ, ମୁଁ ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଚଳିତ ଅଗ୍ନି ବିଷୟରେ କହିବି—ହୋତୃଙ୍କ ପୁଅ, କୁଶ ଉପରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି, ହବି ଉଠାଇ ନେବା ଅଗ୍ନି। ପ୍ରଶଂସିତ ପ୍ରଚେତା ଦ୍ୱିତୀୟ, ସାହାୟକ; ଅଗ୍ନିର ପୁଅ ବିଶ୍ୱବେଦା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଠକ ଭାବେ ଉପଲବ୍ଧ। ଜଳର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ସ୍ୱାମ୍ଭଃ ଭାବେ, ଯାହାକୁ ସେତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଧିଷ୍ଣ୍ୟ ଅଗ୍ନିମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସୋମ ସହିତ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ତାପରେ, ପାଉକା ନାମକ ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ଧର୍ମଜନମାନେ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବରେ କୁହନ୍ତି, ଏହାକୁ ଅବଭୃଥ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ବରୁଣ ସହିତ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଅଗ୍ନିର ପୁଅ ହୃଦୟରେ ଥାଏ, ପେଟରେ ଅଛି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ରନ୍ଧେ; ଏହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପେଟକୁ ସଦା ଛିଦ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପରସ୍ପର କ୍ରିୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଦହି ଦେଉଛି; ଅଗ୍ନିର ପୁଅ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିତ, ସେହି ଭୟଙ୍କର ସମ୍ୱର୍ତ୍ତକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଜଳ ପିଇ ଏହି ଅଗ୍ନି ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଗ୍ନିର ମୁଖରେ ବସିଥାଏ; ସାଗରବାସୀଙ୍କ ପୁଅ ସହରକ୍ଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସହରକ୍ଷ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ବସି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ, ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ଅଗ୍ନି, ମୃତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦହି ଦେଉଛି। ଏଭଳି, ପାଉକା ଅଗ୍ନିର ଏହି ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି; ପରେ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅସୁରମାନେ ନେଇଯାଇଥିଲେ। ବନରେ ମଥି ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଇଂଧନ ଲାଗିଲା; ଆୟୁସ୍ ନାମକ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପଶୁକୁ ନେଇଯାଏ। ଆୟୁସ୍ଙ୍କ ପୁଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ; ଏହି ପୁଅ ଯଜ୍ଞରେ ନିବେଦିତ ହବି ଭକ୍ଷଣ କରେ। ସେହି ପୁଅ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଲୋକରୁ ଆସୁଥିବା ହବି ଓ ପିତୃତର୍ପଣ ଭକ୍ଷଣ କରେ; ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଅଗ୍ନି, ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଗର୍ବିତ ଅଗ୍ନି ଚୋରା ହବି ଭକ୍ଷଣ କରେ; ଆଦ୍ଭୁତଙ୍କ ପୁଅ ବୀର, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମହାନ୍ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ମହାମୁନି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନିର ପୁଅମାନଙ୍କୁ ତାପ ଦ୍ୱାରା ଅଷ୍ଟ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ବୋଲି ସ୍ମରଣ। ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛିତ ହବିରେ ଗର୍ବିତ ଅଗ୍ନି ଦୈତ୍ୟ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ନାଶ କରେ—ସୁରଭି, ବସୁମାନ, ନଦ, ହର୍ୟଶ୍ୱ, ରୁକ୍ମବାନ୍, ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ, କ୍ଷେମବାନ୍—ଏହି ଅଷ୍ଟ ଅଗ୍ନି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହିମାନେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିର ସନ୍ତାନ, ସମୁଦାୟ ଚୌଦ୍ଧ ଅଗ୍ନି ବିଦ୍ୟମାନ। ଏଭଳି, ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ—ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏବଂ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଥିଲେ, ରାତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ସହିତ। ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ, ଏହି ଗର୍ବିତ ଅଗ୍ନିମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥିଲେ; ଏଠି, ଚେତନା ଓ ଜଡରେ ଏମିତି ଚଳିତ ଅଛନ୍ତି। ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ରିତ୍ବିଜମାନେ ପୂର୍ବେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ହବି ଧାରଣ କରୁଥିଲେ; ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛିତ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଶେଷରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପୂର୍ବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଶୁକ୍ର ଓ ଯମ ସହିତ, ଦେବସମୂହ ମିଶି, ପ୍ରଥମ ମନୁଅନ୍ତରାଳରେ ଏହିମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥିଲେ। ଏପରି, ଅଗ୍ନିବିଦ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ସପ୍ତ ସାବର୍ଣି ଚକ୍ରରେ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଆଦି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ବୁଝିବାକୁ ଉଚିତ।