ଏକ ସମୟର କଥା, ଦୀର୍ଘତମାସ୍ ନାମକ ଏକ ପ୍ରବୀଣ ଋଷିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସଙ୍ଗିନୀ ଏହିପରି କହିଲେ, "ତୁମେ କ’ଣ ଭଲ କି ଖରାପ, ଏହା ଜାଣୁନାହଁ। ଗୋମାତାଙ୍କର ନୀତି ଅନୁସାରେ ଝିଅ ସନ୍ତାନ ପାଇବାକୁ ଚାହିଁ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି—ହେ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ତୁମ କର୍ମଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ରାସ୍ତାରେ ଯାଅ।" ଏହା ପରେ ସେ ଦୀର୍ଘତମାସ୍ଙ୍କୁ କାଠର ଏକ ପାଳିରେ ବସାଇ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କହିଲେ, "ତୁମେ ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଜଟିଳ ଭାବେ ଜୀବିକା ଚଳାଇବା ଅସମ୍ଭବ—ଏହିକାରଣରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି।" ଏଭଳି ଭାବେ ଗଙ୍ଗାର ଧାରାରେ ଦୀର୍ଘତମାସ୍ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ବହିଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବଳି, ଯିଏ ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁଅ, ସେ ଆସି ତାଙ୍କୁ ଧରିଲେ। ବଳି ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରଖି, ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଓ ମଧୁର ପଦାର୍ଥ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ଏହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ବଳି ତାଙ୍କୁ ଯେକୌଣସି ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ତେଣୁ, ବଳିଙ୍କ ବର ଚାହିଲେ: "ମୋର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପତ୍ନୀ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ସନ୍ତାନ ଦେଖିବାକୁ ପାଉ।" ଏହିପରି କହିଲେ, ଦୀର୍ଘତମାସ୍ କହିଲେ, "ତଥାସ୍ତୁ।" କିନ୍ତୁ ବଳି ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ଦୀର୍ଘତମାସ୍ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ସୁଦେଷ୍ଣା ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଶୂଦ୍ରୀ ଦାସୀକୁ ପଠାଇଲେ। ସେଇ ଶୂଦ୍ରୀ ଦାସୀର ଗର୍ଭରେ ଦୀର୍ଘତମାସ୍ କକ୍ଷୀବତ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଅ ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେମାନେ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ହେଲେ। ସେମାନେ ଋଷି ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବିଦ୍ୱାନ୍, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଥିଲେ। ବଳି କହିଲେ, "ଏମାନେ ମୋର ପୁଅ।" ଦୀର୍ଘତମାସ୍ ନମ୍ରତା ସହ କହିଲେ, "ଏମାନେ ମୋର ପୁଅ।" ବଳିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଶୂଦ୍ରୀ ଦାସୀର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସୁଦେଷ୍ଣା ଅପମାନ କରି ଦାସୀକୁ ପଠାଇଥିଲେ। ଏହି ଦେଖି ବଳି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ ତିବ୍ର ଭାବେ ତିରସ୍କାର କଲେ ଓ ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରାଇ ଦୀର୍ଘତମାସ୍ଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାଇଲେ। ଦୀର୍ଘତମାସ୍ ଦିଶାନୁସାରେ କହିଲେ, "ଦହି, ଲୁଣ ଓ ମଧୁ ମିଶାଇ ଦେହରେ ଲଗାଇ, ମୋତେ ତଳୁ ଶିର ଯାଏଁ ଚାଟିବା; ଏହା ଅପମାନ ବୋଧ କରିବା ନୁହେଁ, ତେବେ ତୁମ ଇଚ୍ଛାର ପୁଅ ହେବେ।" ସୁଦେଷ୍ଣା ସବୁ କଥା ମାନିଲେ, କିନ୍ତୁ ପାନ କରିବାରେ ଏଡ଼ାଇଗଲେ। ତେବେ ଦୀର୍ଘତମାସ୍ କହିଲେ, "ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ପାନ ନ କରିଥିବାରୁ, ତୁମେ ପୁଅ ପାଇବେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଜେଷ୍ଠ ହେବ।" ସୁଦେଷ୍ଣା କହିଲେ, "ମୋତେ ଏମିତି ପୁଅ ଦିଅନାହଁ। ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କର।" ଦୀର୍ଘତମାସ୍ କହିଲେ, "ତୁମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ତେଣୁ ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବନାହିଁ; ତୁମ ପୁଅ ତୁମକୁ ନାତି ଦେବେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତୁମର ନାତିମାନେ ଫଳ ଦେବେ।" ଏହା ପରେ ଦୀର୍ଘତମାସ୍ ତାଙ୍କ ଦେହର ଅଙ୍ଗ ଛୁଇଁ କହିଲେ, "ଯେଉଁଠାରେ ଦହି ଲଗିଛି, କିନ୍ତୁ ଗର୍ଭାଶୟରେ ନୁହେଁ, ସେଠି ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଗର୍ଭରେ ରହିବେ।" ସେ କହିଲେ, "ତୁମେ ପାଞ୍ଚ ପୁଅ ପାଇବ, ସେମାନେ ଦେବପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ବୀ, ଶିଳ୍ପସମ୍ପନ୍ନ, ଯଜ୍ଞ କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେବେ।" ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ହେଲେ ଅଙ୍ଗ, ତାପରେ କଳିଙ୍ଗ, ପୁଣ୍ଡ୍ର, ଶୁହ୍ମ ଓ ବଙ୍ଗ। ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ବଳିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ ଦୀର୍ଘତମାସ୍ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କରାଯାଇଲା; ଏଭଳି ମାନବ ବଂଶରେ ତିନିଏ ସନ୍ତାନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସୁରଭି ଗୋମାତା ଦୀର୍ଘତମାସ୍ଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଗୋଧର୍ମକୁ ଆଧାର କରିଛ, ଏବଂ ଆମପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ରଖିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ମୁଁ ତୁମ ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିଦେବି।" ସେ କହିଲେ, "ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ଏହି ପାପ ମଧ୍ୟ ତୁମରେ ଅଛି; ମୁଁ ତୁମର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଦେବି।" ଏହିପରି ଗୋମାତା ଦୀର୍ଘତମାସ୍ଙ୍କୁ ଶୁଘ୍ରାନ କରିବା ସହିତ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଶୋଭା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଲେ। ଗୋମାତା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହେଲାପରେ, ଗୌତମ ଉଠିଲେ; କକ୍ଷୀବତ୍ ତାଙ୍କ ପିତା ସହ ଗିରିବ୍ରଜକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତପସ୍ୟା କଲେ; ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହେଲେ। ମାତୃଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ୍ମ ଲାଭ କଲେ; ତେବେ ପିତା କହିଲେ, "ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପିତା ହେଲି।" "ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ଥିବାରୁ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲି।" ଏହିପରି ଉଦ୍ଧାର ପାଇ ତିନିଏ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବା ପରେ କକ୍ଷୀବତ୍ ହଜାର ପୁଅ ଜନ୍ମାଇଲେ; କୌଷ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଗୌତମମାନେ କକ୍ଷୀବତ୍ଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ। ଏଭଳି ଦୀର୍ଘତମାସ୍, ବଳି ଓ ବିରୋଚନଙ୍କ ବଂଶର କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା। ବଳି ନିଜ ପାଞ୍ଚ ନିର୍ମଳ ପୁଅଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଲୀନ ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଯୋଗବଳରେ ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ଏଠାରେ ଅଙ୍ଗର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଦଧିବାହନ ରାଜା ହେଲେ। ଦଧିବାହନଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଦିବିରଥ, ଦିବିରଥଙ୍କ ବଂଶରେ ଧର୍ମରଥ ନାମକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ଜନ୍ମିଲେ। ଧର୍ମରଥ ତାଙ୍କ ମହାନ୍ ବନ୍ଧୁ ଶୁକ୍ର ସହ ଏକଠି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ପର୍ବତରେ ସୋମପାନ କଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଚିତ୍ରରଥ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ସତ୍ୟରଥ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଦଶରଥ ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ଲୋମପଦ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଥିଲେ ଶାନ୍ତା। ଏହିପରି ଦଶରଥ ଓ ତାଙ୍କର ସେନାର ଚତୁର୍ବିଧ ବଳ ଦ୍ୱାରା ଖ୍ୟାତି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।