ବ୍ରହସ୍ପତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କର ପତ୍ନୀ କହିଲେ, “ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଆପଣଙ୍କର ବୀର୍ୟ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏନାହିଁ, ତେଣୁ ଆପଣ ମୋତେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆପଣ ଯାହା ଭଲ ବୁଝିବେ, ତାହା କରନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ।” ତାଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ସତ୍ତ୍ୱେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରହସ୍ପତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଚାହିଦାରେ ଅନ୍ୟ୍ୟ ମନ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅନିଚ୍ଛାପୂର୍ବକ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ତେବେ ବ୍ରହସ୍ପତି ତାଙ୍କ ବୀର୍ୟ ମୁକ୍ତ କରିବା ସମୟରେ, ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଶିଶୁ କଥା କହିଲା, “ଓ ପିତା, ବାଣୀର ଆଧିପତ୍ୟ, ଏଠାରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ; ଆପଣଙ୍କ ବୀର୍ୟ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଆସିଛି।” ଏହି କଥାରେ, ବ୍ରହସ୍ପତି କ୍ରୋଧିତ ହେଇ, ତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କର ପତ୍ନୀର ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଶିଶୁକୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ତୁମେ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ମୋତେ ବିରୋଧ କରିଛ, ଏବଂ ଏପରି କଥା କହିଛ, ତେଣୁ ଲମ୍ବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା।” ଏହି ଶାପର ଫଳରେ ଦୀର୍ଘତମାସ ନାମକ ଏକ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରହତ୍କୀର୍ତି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହସ୍ପତିଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଥିଲା। ଦୀର୍ଘତମାସ ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଟାପୂର୍ବକ ବ୍ରହ୍ମଚାର୍ୟ ପାଳନ କରିଥିଲେ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ସୌରଭେୟ ଶିକ୍ଷା ବଳଦ୍ୱାରା ମିଳିଥିଲା। ତାଙ୍କ ପିତୃଉ, ଯେଉଁଥିଲେ ତାଙ୍କ ଭାଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ସମୟରେ ଉପଯୋଗି ଜିନିଷ ଦେଇଥିଲେ; ଏଠାରେ ଏକ ବଳ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲା। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସୌରଭିର ପୁଅ ଦର୍ଭା ଘାସ ଏକତ୍ର କରୁଥିଲେ; ଦୀର୍ଘତମାସ ତାହାର ଶିଙ୍ଗ ଧରି ଚାରିପାଉଁ ଜଣା ବଳକୁ ଅଟକାଇ ରଖିଲେ। ଏପରି ଅଟକାଇ ରଖିଲା ପରେ, ବଳ ଏକ ପଦ ମଧ୍ୟ ଚାଲିପାରିଲା ନାହିଁ; ତେବେ ବଳ କହିଲା, “ମୋତେ ଛାଡିଦିଅ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।” ବଳ କହିଲା, “ପିତା, ମୁଁ ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାହାକୁ ଦେଖିନି, ମୋ ପରି ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟ କାହାରି ନାହିଁ; ମୋତେ ଛାଡିଦିଅ, ପିତା, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି, ଏକ ଵର ଚୟନ କର।” ଦୀର୍ଘତମାସ କହିଲେ, “ମୋ ଜୀବନ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଯିବା? ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡିବି ନାହିଁ, ଏହି ଚାରିପାଉଁ ଜଣା ଅନ୍ୟ କାହାରିକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡିବି ନାହିଁ।” ବଳ କହିଲା, “ପିତା, ଆମ ପାଇଁ କିଛି ପାପ ନାହିଁ, ଚୋରି ନାହିଁ; ଭୋଜନ ଓ ପାନରେ ବିଭେଦ ନାହିଁ।” “ଦ୍ୱିପଦ ମାନେ ପାଇଁ ବହୁତ ନିୟମ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଗାଁ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ଅଛି: ଯାହା କରିବା ଉଚିତ୍ ଓ ଅନୁଚିତ୍ ମାନ୍ୟରେ, ଆସିବା ଓ ଯିବାରେ କିଛି ବାଧା ନାହିଁ।” ଏହି ଗାଁର ନିୟମ ଶୁଣି ଦୀର୍ଘତମାସ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ବଳକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଏବଂ ନିଜ ସାଧ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ଦେଇ ବଳର ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ବଳ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ ବିଦାୟ ନେଲା ପରେ, ଦୀର୍ଘତମାସ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଗାଁର ନିୟମରେ ନିବେଶିତ ହେଲେ, ମନକୁ ଏହି ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ। ତାପରେ ଗୌତମଙ୍କ ଅପର ପତ୍ନୀ, ଅଭିମାନୀ, ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘତମାସ ଏକ ବନ୍ଦୀ ଗାଁ ଭାବରେ ଦେଖି, ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଗାଁର ନିୟମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବି, ଦୀର୍ଘତମାସ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରବଧୁକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ତାକୁ ତାଡ଼ିଲେ, ଅଟକାଇଲେ, ଦେହରେ ଧରିଲେ। ପୁତ୍ରବଧୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଘଟଣାର ଅନ୍ତିମ ଫଳ ବୁଝି, କହିଲେ, “ଏପରି ବିପର୍ୟୟ ଆସିଛି, ଆପଣ ଏକ ବନ୍ଦୀ ବଳ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି।” “ଏହି ଉଚିତ୍ ଅନୁଚିତ୍ ଆପଣ ଜାଣିନାହିଁ; ଗାଁର ନିୟମରୁ କନ୍ୟା ଚାହିଁ, ମୁଁ ଆପଣକୁ ଛାଡିଦେଉଛି, ଦୁଷ୍ଟ, ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଯାଉ।” ତାଙ୍କୁ ଏକ କାଠ ମାଛରେ ବସାଇ, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଛାଡିଦେଲେ, କହିଲେ, “ତୁମେ ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ଜୀବିକା ଦୁର୍ଲଭ, ତେଣୁ ତୁମକୁ ଛାଡିବା ଉଚିତ୍।” ଏହିପରି ତିବ୍ର ଧାରାରେ ଦୀର୍ଘତମାସ ଭାସିଯାଉଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବଲି, ବିରୋଚନାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କୁ ଧରିଲେ। ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରଖି, ସ୍ନେହ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ; ବଲି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏକ ଵର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ବଲିଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘତମାସ କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପତ୍ନୀ ପାଖରେ ମୋ ପାଇଁ ଅନୁସ୍ତାନ ଓ ଧର୍ମ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଉ, ଏହି ଵର ଦିଅ।” ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କୁ ବଲି କହିଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ।” କିନ୍ତୁ ବଲି ଜାଣିଲେ ଯେ, ଦୀର୍ଘତମାସ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ, ତେଣୁ ନିଜ ପତ୍ନୀ ସୁଦେଷ୍ଣାକୁ ତାଙ୍କଠାରେ ପଠାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଣୀ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଦାୟିକାକୁ ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କଠାରେ ପଠାଇଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘତମାସ ନିୟତ ମନେ ଶୂଦ୍ର ପୁତ୍ର କକ୍ଷୀବତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦୀର୍ଘତମାସ ତାଙ୍କୁ ଶୂଦ୍ର ପୁତ୍ର ଦେଲେ; ବଲି କକ୍ଷୀବତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଦେଖି କହିଲେ, ସେମାନେ ଋଷିଙ୍କ ଧର୍ମରେ ପ୍ରବୀଣ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରକାଶିତ ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶିଳ୍ପୀ, ଶୁଦ୍ଧ। ବଲି କହିଲେ, “ସେମାନେ ନିଜର।” ଦୀର୍ଘତମାସ ନମ୍ର ହୋଇ କହିଲେ, “ସେମାନେ ମୋର।” “ଏହି ଶୂଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଦେଲି। ମୁଁ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ, ଏହିପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୁଦେଷ୍ଣା ଦାୟିକାକୁ ଅପମାନରେ ପଠାଇଲେ, ରାଜା।” ତାପରେ ବଲି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଦାନବ ରାଜା ନିଜ ପତ୍ନୀ ସୁଦେଷ୍ଣାକୁ ତାଡ଼ିଲେ। ପୁନି, ସୁଦେଷ୍ଣାକୁ ଶୂଭ୍ର ଭାବରେ ସଜାଇ, ବଲି ତାଙ୍କୁ ଋଷିଙ୍କଠାରେ ପଠାଇଲେ; ଏବଂ ରାଣୀ ନିଜର ହୃଦୟ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସରିଲେ। “ଦହି, ଲୁଣ ଓ ମଧୁ ମିଶାଇ ଦେହରେ ଲଗାଇ, ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ଯାଏଁ ଚାଟିବାକୁ ଏକାଉ ଘୃଣା ନ କର; ତେବେ ରାଣୀ, ତୁମେ ଏହି ମନରେ ଚାହିଥିବା ପୁତ୍ର ପାଇବା।” ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ସବୁ କାମ କଲେ; କିନ୍ତୁ ପାନ କରିବା ସମୟରେ ଏହି କାମ ଟାଳିଦେଲେ। ତେବେ ଋଷି କହିଲେ, “ଓ ଶୁଭ, ତୁମେ ପାନ କରିବା ଟାଳିଦେଲେ, ତେଣୁ ଏକ ପୁତ୍ର ହେବେ, କିନ୍ତୁ ସେ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ହେବ।” “ଓ ଶୁଭ, ଆପଣ ଏପରି ପୁତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।