ଏକ ଦିନ, ଏକ ଛୋଟ ମାଛ ଦୟାଭାବରେ ମହାତ୍ମା ମନୁଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲା, “ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର! ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି।” ତା’ପରେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ ମନୁ, ସେଇ ମାଛଟିକୁ ଏକ କୁଆଁରେ ରଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାଛଟି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ ରହିପାରିଲା ନାହିଁ। ଏହିପରେ ସେ ମାଛଟିକୁ ଏକ ବଡ଼ ଝିଲିରେ ପକାଇଲେ। ସେଠାରେ ମାଛଟି ଏତେ ବଡ଼ ହେଲା ଯେ ଏକ ଯୋଜନ ପରିମାଣ ହେଇଗଲା। ଏଉଁ ଦୁଃଖରେ ମାଛଟି ପୁଣି କହିଲା, “ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କର!” ତା’ପରେ ମନୁ, ମାଛଟିକୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏଠି ମଧ୍ୟ ମାଛଟି ଅଧିକ ବଡ଼ ହେଲା। ଶେଷରେ, ମହାପୃଥିବୀର ଏଇ ଭୂପତି ମନୁ ତା’କୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏଠାରେ ମାଛଟି ସମୁଦ୍ର ସମଗ୍ରକୁ ପୂରି ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏହା ଦେଖି ଭୟଭୀତ ମନୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କିଏ? ହେ ଅସୁରନାଥ, କିମ୍ବା ବାସୁଦେବ ତୁମେ? ଏପରି ଦୃଢ଼ ଦେହ କାହାର ହୋଇପାରିବ?” ମନୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିଛି, କେଶବ! ତୁମେ ମାଛ ରୂପେ ମୋତେ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛ। ହେ ହୃଷୀକେଶ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି ଭଗବାନ ଜନାର୍ଦନ ମାଛ ରୂପେ ହସି କହିଲେ, “ଶାଭାଶ! ତୁମେ ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିଛ, ହେ ପାପରହିତ!” ତା’ପରେ ମାଛ ରୂପୀ ଜନାର୍ଦନ କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଭୂମି ସହ ତାହାର ପାହାଡ଼, ଅରଣ୍ୟ, ଉଦ୍ୟାନ ସବୁ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯିବ। ଏହି ତୁମର ନୌକା, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରକ୍ଷିତ ହେବେ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପସିନା, ଡିମ୍ବ, ଅଙ୍କୁର କିମ୍ବା ଜୀବନ୍ତ ଜନନ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ନୌକାରେ ରଖି ସମ୍ମିଳିତ ରକ୍ଷା କର।" "ଯେତେବେଳେ ଏହି ନୌକା ବୟସ୍କ ହୁଏ, ତୁମେ ଏହାକୁ ମୋ ଶୂଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧିବା। ଏହି ବିଶ୍ୱର ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ତୁମେ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକର୍ତ୍ତା ହେବା। କୃତୟୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ତୁମେ ମନ୍ୱନ୍ତରର ନାଥ ହେବା ଓ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ପୂଜିବେ।" ଏପରି ଶୁଣି, ମନୁ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଭଗବାନ, କେତେ ବର୍ଷ ପରେ ଏହି ବିନାଶ ଆସିବ? ଆଉ କିପରି ମୁଁ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିବି? କିପରି ମୁଁ ପୁଣି ତୁମ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେବି?” ଭଗବାନ କହିଲେ, “ଆଜିଠାରୁ ଏକଶଏ ବର୍ଷ ଓ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା ହେବ ନାହିଁ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିବ। ତା’ପରେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅତି ଅଳ୍ପ ଓ ନଶ୍ୱର ହେଇଯିବେ, ସପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ସପ୍ତ ଭୟଙ୍କର କିରଣ ଅଗ୍ନିବର୍ଷା କରିବ।" "ଯୁଗ ଶେଷରେ ଔର୍ବ ଅଗ୍ନି, ନାଗଲୋକରେ ଶଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିଷ୍କ୍ରମିତ ବିଷାଗ୍ନି ଓ ଭବଙ୍କ ତୃତୀୟ ନେତ୍ର ଅଗ୍ନି ଦ୍ୟତି ଦେବ। ସେଠି ତିନି ଲୋକ ଦହିଯିବ, ପୃଥିବୀ ଛାର ହେଇଯିବ। ଆକାଶ ତାପିତ ହେବ, ଦେବତା ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ସହିତ ସମସ୍ତ ଲୋକ ନଶ୍ୱର ହେବ।" "ସମ୍ବର୍ତ୍ତ, ଭୀମନାଦ, ଦ୍ରୋଣ, ଚଣ୍ଡ, ବଳାହକ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ପତାକା, ଶୋଣ—ଏହି ସପ୍ତ ବିନାଶ କଳା ମେଘ ଅଗ୍ନିର ପସିନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ଜଳମୟ କରିଦେବେ। ସମୁଦ୍ରମାନେ ଏକାତ୍ମ ହେଇଯିବେ ଓ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସାଗର ହେବ। ଏହି ନୌକାରେ ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହିବେ।" "ମୋ ଦିଆ ଦରୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନୌକାକୁ ମୋ ଶୂଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧିବ। ମୁଁ ମାଛ ରୂପେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଦେବତାମାନେ ଦହିଯିବେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚାରି ଲୋକ ସହ ବଞ୍ଚିଯିବ। ନର୍ମଦା ନଦୀ, ମହାର୍ଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭବ, ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ତୁମପାଖରେ ରହିବ। ଏହି ମଧ୍ୟ କଳ୍ପ-ପ୍ରଳୟରେ ତୁମ ସହିତ ବିଶ୍ୱ ଅବିକଳ ରହିବ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁନିର୍ମିତ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ମହାସାଗର ହେଲେ, ତା’ପରେ ତୁମ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ମୁଁ ପୁଣି ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବି।” ଏପରି କହି ଭଗବାନ ଶିଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତା’ପରେ ମନୁ, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଦୟାର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଏହି ଭବିଷ୍ୟତ ବଡ଼ ବନ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିଲା, ବାସୁଦେବଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୂଙ୍ଗଧାରୀ ମାଛ ରୂପେ ଜନାର୍ଦନ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏକ ସର୍ପ ଦରୀର ରୂପେ ମନୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା। ଧର୍ମଜ୍ଞ ମନୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନୌକାରେ ରଖିଲେ। ସେ ସର୍ପ ଦରୀ ଦ୍ୱାରା ନୌକାକୁ ମାଛର ଶୂଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧିଲେ ଓ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ବଡ଼ ବନ୍ୟା ଶେଷ ହେଲାପରେ, ମନୁ ମାଛ ରୂପୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଯୋଗ ମୁଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ ପ୍ରାଚୀନ ତତ୍ତ୍ୱ ନେଇ ପଚାରିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ବିସ୍ତାର, ଦାନ ଓ ଧର୍ମର ନିୟମ, ପିତୃତର୍ପଣ, ଵର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବିଭାଗ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ କ୍ରମ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦେବତାମାନେ କିପରି ନିୟୁକ୍ତ ହେଲେ, ପୃଥିବୀରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ମହାପ୍ରଳୟ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଗଲା, ଅପ୍ରକାଶିତ, ଅଲକ୍ଷ୍ୟ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି। ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସଂସାର ଅଜ୍ଞାତ ଓ ଅପରିଚିତ ହୋଇଗଲା। ତେବେ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅପ୍ରକାଶ ମୂଳ ଉଦିତ ହେଲେ।