ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁଠାରୁ ଭୂମିର ଉପରି ଜନ୍ମିଥିବା ଜଣେ ପୁଅ ହେଲେ । ସଂକଳ୍ପାଙ୍କୁଠାରୁ ସଂକଳ୍ପ ଜନ୍ମିଲେ । ଏବେ, ମୁଁ ବସୁମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି । ଏହି ବସୁମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଦେବତା । ବସୁମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏପରି: ଆପ, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧରା, ଅନିଳ, ଅନଳ, ପ୍ରତ୍ୟୁଷ, ଓ ପ୍ରଭାସ—ଏହି ଆଠଜଣ ବସୁ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଆପଙ୍କର ଚାରିଜଣ ପୁଅ: ଶାନ୍ତ, ଦଣ୍ଡ, ଶାମ୍ବ ଓ ମଣିବକ୍ତ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ବଳିଦାନର ରକ୍ଷାରେ ପ୍ରଧାନ ଭୂମିକା ନିଭାନ୍ତି । ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପୁଅ କାଳ, ସୋମଙ୍କୁଠାରୁ ବର୍ଚା, ଧରାଙ୍କୁଠାରୁ ଦୁଇ ପୁଅ ଡ୍ରବିଣ ଓ ହବ୍ୟବାହ । କଲ୍ୟାଣିନୀଙ୍କୁଠାରୁ ପ୍ରାଣ, ରମଣ ଓ ଶିଶିର ଜନ୍ମିଲେ; ମନୋହରାଙ୍କୁ ଧରାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମିଳିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ହରିଙ୍କ ସନ୍ତାନ । ଶିବାଙ୍କୁଠାରୁ ମନୋଜବ ଜନ୍ମିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଗତି ଅଜ୍ଞାତ; ଅନଳଙ୍କୁଠାରୁ ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଗୁଣ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ । ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ କୁମାର ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ଶାଖ, ବିଶାଖ ଓ ନୈଗମେୟ, ପୃଷ୍ଠ ଦେଖି ଜନ୍ମିଲେ । କାର୍ତ୍ତିକେୟ କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ପରିଚିତ; ପ୍ରତ୍ୟୁଷଙ୍କ ପୁଅ ବିଭୁ ଓ ଦେବଳ ମହାର୍ଷି; ପ୍ରଭାସ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ହେଲେ, ଯିଏ ଦେବଶିଳ୍ପୀ ଭାବେ ପରିଚିତ । ଏହି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ରାଜମହଳ, ଅଳଂକାର, ଉଦ୍ୟାନ, ମୂର୍ତ୍ତି, ଅଳଙ୍କାର, ଜଳାଶୟ, ବାଗିଚା ଓ କୁଆଁ ଆଦିରେ ଦିବ୍ୟ କଳା ଦେଖାନ୍ତି । ପରେ ଅଜୈକପାଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ବିରୂପାକ୍ଷ, ରୈବତ, ହର, ବହୁରୂପ, ଓ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଦେବତାମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ । ସାବିତ୍ର, ଜୟନ୍ତ, ପିନାକୀ ଓ ଅପରାଜିତ—ଏହି ରୁଦ୍ରମାନେ ଏକାଦଶ ଗଣପତି ଭାବେ ପରିଚିତ । ଏହି ମନସାସ୍ଥ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ, ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଚଉରାସି କୋଟି ସନ୍ତାନ ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ ଗଣନା ହୁଏ । ଏହି ଗଣପତିମାନେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ, ପଉତ୍ର ଓ ବଂଶଜମାନେ, ସୁରଭୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ—ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, ଅରିଷ୍ଟା ଓ ସୁରସାଙ୍କ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି । ସୁରଭୀ, ବିନତା, ତାମ୍ରା, କ୍ରୋଧବଶା, ଇରା, କଦ୍ରୁ, ଓ ବିଶ୍ୱା ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନେ; ତାଙ୍କୁଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ତୁଷିତ ନାମକ ଦେବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁର ଅନ୍ତରାଳରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ବୈବସ୍ବତ ମନୁର ଅନ୍ତରାଳରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ । ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି: ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ଭଗ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଯମ, ବିବସ୍ୱାନ, ସବିତା, ପୂଷା, ଅଂଶୁମାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁ । ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅଦିତିଙ୍କ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଅ ଭାବେ ମାରୀଚ ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଗୋତ୍ରରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ଭୃଶାଶ୍ୱ ଋଷିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେବମାନେ; ଏହି ଦେବମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉପସ୍ଥିତ ଓ ବିଲୀନ ହୁଅନ୍ତି । ଦିତି କଶ୍ୟପଙ୍କୁଠାରୁ ଦୁଇ ପୁଅ ଲାଗିଥିଲେ: ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ । ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କର ଚାରି ପୁଅ: ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଅନୁହ୍ଲାଦ, ସଂହ୍ଲାଦ ଓ ହ୍ଲାଦ । ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପୁଅ ଆୟୁଷ୍ମାନ, ଏବଂ ଶିବି, ବାଷ୍କଳ । ଚଉଥଥିଲେ ବିରୋଚନ, ତାଙ୍କୁଠାରୁ ବଳି ଜନ୍ମିଲେ । ବଳିଙ୍କ ଏକଶ ଜଣ ପୁଅ ଥିଲେ, ବାଣ ସେଥିରେ ବଡ଼ । ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁତାପନ, ନିକୁମ୍ଭନାଭ, ଗୁର୍ବକ୍ଷ, କୁକ୍ଷିଭୀମ, ବିଭୀଷଣ—ଏହିମାନେ ବାଣଙ୍କ ଭାଇ । ବାଣଙ୍କ ଅନେକ ଭାଇ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ବାଣ ହଜାର ହାତର ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ । ସେ ଯିଏ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟ କରି ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କଲେ, ମହାକାଳ ଅବସ୍ଥା ଓ ପିନାକୀ ସମାନ ଗୌରବ ପାଇଲେ । ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କ ପୁଅ: ଉଲୂକ, ଶକୁନି, ଭୂତସଂତାପନ ଓ ମହାନାଭ । ଏହିମାନେ ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିର ଏକ ଏକ ସଂଖ୍ୟାରେ ସପ୍ତ କୋଟି ପୁଅ ପଉତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଦନୁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁଠାରୁ ଏକଶ ପୁଅ ପାଇଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, ଶକୁନି, ଶଙ୍କୁଶିରୋଧର, ଅୟୋମୁଖ, ଶମ୍ବର, କପିଶ, ମାରୀଚି, ମେଘବାନ, ଇରା, ଗର୍ଭଶିରସ, ବିଦ୍ରାବନ, କେତୁ, କେତୁବୀର୍ୟ, ଶତହ୍ରଦ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ, ସପ୍ତଜିତ, ବଜ୍ରନାଭ, ଏକଚକ୍ର, ମହାବାହୁ, ବଜ୍ରାକ୍ଷ, ତାରକ, ଅସିଲୋମା, ପୁଲୋମା, ବିନ୍ଦୁର୍ବାଣ, ସ୍ୱର୍ଭାନୁ, ବୃଷପର୍ବନ—ଏହିମାନେ ଦନୁଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ପୁଅ । ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ କନ୍ୟା ପ୍ରଭା, ପୁଲୋମାଙ୍କ କନ୍ୟା ଶଚୀ; ଉପଦାନବୀ ମାୟାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ, ମଣ୍ଡୋଦରୀ ଓ କୁହୂ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ । ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରା—ଏହିମାନେ ବୃଷପର୍ବନଙ୍କ କନ୍ୟା; ପୁଲୋମା ଓ କାଳକା—ଏହିମାନେ ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କ କନ୍ୟା । ଏମିତି ବହୁ ସନ୍ତାନ ଓ ଅପାର ଶକ୍ତି ସହିତ, ମାରୀଚଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ସଠି ହଜାର ଦାନବ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ମାରୀଚ ପୌଲୋମ ଓ କାଳକେୟ ଦାନବମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଜୟ ଓ ହିରଣ୍ୟପୁରରେ ବାସ କରୁଥିଲେ । ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନଶ୍ଟ ହେଲେ । ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ସିଂହିକାଙ୍କୁ ଦେଇ ସଂଖିକେୟ ଦାନବମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଲେ । ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ତେର ଭାଉଜ: ବ୍ୟଂସ, କଳ୍ପ, ନଳ ଓ ବାତାପି । ଏହିପରି ଦେବ, ଦାନବ, ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବଂଶ ପ୍ରସ୍ତାର ଏହି ଉଲ୍ଲେଖିତ ଗଥା ।