ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଅନେକ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହିପରେ, ସେ ମନରେ ଭାବି ନାନା ପ୍ରକାର ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଦକ୍ଷ, ଏହି କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାର୍ୟା ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ—ଦଶଜଣୀ ଧର୍ମକୁ, ତେରଜଣୀ କଶ୍ୟପକୁ, ଏବଂ ସତାଇଶଜଣୀ ସୋମକୁ, ଯେଉଁମାନେ ନକ୍ଷତ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଦେବ, ଅସୁର, ମାନବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏହିପରି ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଗଭୀର ଗୁପ୍ତତା ବିଷୟରେ, ଏକ ଦିନ ଏକ ଋଷି ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ଘଟିଲା, ସେଥିରେ ତୁମେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଓ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହ।" ପ୍ରଥମେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ପରେ, ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜା ଉତ୍ପାଦନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଆଦେଶାନୁସାରେ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଦେବ, ଋଷି ଓ ନାଗମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱର ବୃଦ୍ଧି ହେଉନଥିଲା। ତେଣୁ ସେ ପଞ୍ଚଜନୀ ନାମକ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟାଠାରୁ ହଜାର-ହଜାର ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାପୁରୁଷ ନାରଦ ଏହି ହର୍ୟଶ୍ୱ ନାମକ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ—"ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଦିଗ ଉପରେ ଓ ତଳେ ଯେତେ ଅଂଶ ଅଛି, ତାହା ଜାଣି, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କର।" ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ଲଗି ଯାଉଥିବା ନଦୀମାନଙ୍କ ପରି, ପୁଣି ଫେରିଲେ ନାହିଁ। ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ନ ଫେରିବା ପରେ, ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଫେରି ଭିନ୍ନ ଭାର୍ୟା ବୈରିଣୀଠାରୁ ଆଉ ଏକ ହଜାର ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହି ସବଳା ନାମକ ପୁଅମାନେ ଏକଠା ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାରଦ ପୂର୍ବପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ—"ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଭାଗ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଫେରି ଆସ।" କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଚାଲିଗଲେ ଓ ଫେରିଲେ ନାହିଁ। ଏହିଠାରୁ ଏକ ନିୟମ ହେଲା—ଏଠୁପରେ କୌଣସି ଛୋଟ ଭାଇ ଅପେକ୍ଷା କରେନାହାନ୍ତି ଯେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବେ; କାରଣ, ଏହା ଦୁଃଖକୁ ଆଣିଥାଏ। ଏହି ଦୁଇ ଦଳ ପୁଅ ହରାଯିବା ପରେ, ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ବୈରିଣୀଠାରୁ ସିଠିଏଠି ବଂଶ ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ସାଠି ଝିଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ଦଶ ଝିଅ ଧର୍ମକୁ, ତେର ଝିଅ କଶ୍ୟପକୁ, ସତାଇଶ ଝିଅ ସୋମକୁ, ଚାରି ଝିଅ ଅରିଷ୍ଟନେମିକୁ, ଦୁଇ ଦୁଇ ଝିଅ ଭୃଗୁପୁତ୍ର, କୃଶାଶ୍ୱ ଓ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏହିପରି, ଦେବମାତାମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରସ୍ତାର ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ମରୁତ୍ବତୀ, ବସୁ, ଯାମୀ, ଲମ୍ବା, ଭାନୁ, ଓ ଅରୁନ୍ଧତୀ। ଧର୍ମଙ୍କ ଭାର୍ୟା ସଂକଳ୍ପା, ମୁହୂର୍ତ୍ତା, ସାଧ୍ୟା, ବିଶ୍ୱା, ଭାମିନୀଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ବିଶ୍ୱାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱଦେବ, ସାଧ୍ୟାଙ୍କୁ ସାଧ୍ୟଗଣ, ମରୁତ୍ବତୀଙ୍କୁ ମରୁତ୍ବନ୍ତ, ବସୁଙ୍କୁ ବସୁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଭାନୁଙ୍କୁ ଭାନବ, ମୁହୂର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତକ, ଲମ୍ବାଙ୍କୁ ଘୋଷ, ଯାମୀଙ୍କୁ ନାଗବୀଥି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ପୃଥିବୀର ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ପୁତ୍ର ଓ ସଂକଳ୍ପାଙ୍କୁ ସଂକଳ୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ବସୁମାନେ ଅତି ତଜ୍ଜ୍ଞ୍ୟ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏହି ବସୁମାନଙ୍କ ଅଷ୍ଟ ନାମ—ଆପ, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧରା, ଅନିଳ, ଅନଳ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷ, ଓ ପ୍ରଭାସ। ଆପଙ୍କୁ ଚାରି ପୁଅ: ଶାନ୍ତ, ଦଣ୍ଡ, ଶାମ୍ବ, ଓ ମଣିବକ୍ତ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ୟଜ୍ଞର ରକ୍ଷାକାରୀ। ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ କାଳ, ସୋମଙ୍କୁ ବର୍ଚ୍ଚା, ଧରାଙ୍କୁ ଦ୍ରବିଣ ଓ ହବ୍ୟବାହ, କଳ୍ୟାଣିନୀଙ୍କୁ ପ୍ରାଣ, ରମଣ, ଶିଶିର, ମନୋହରାଙ୍କୁ ଧରାଙ୍କ ପୁଅ, ଶିବାଙ୍କୁ ମନୋଜବ, ଅନଳଙ୍କୁ ଦୁଇ ଅଗ୍ନିସ୍ବରୂପୀ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ କୁମାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପଛୁ ଅଂଶରୁ ଶାଖ, ବିଶାଖ ଓ ନୈଗମେୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟ କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କୁ ପୁଅ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ପ୍ରତ୍ୟୂଷଙ୍କ ପୁଅ ବିଭୁ ଓ ଦେଵଳ, ପ୍ରଭାସଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ନିର୍ମାଣର ଦେବଶିଳ୍ପୀ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦେବତା ମହଲ, ମନ୍ଦିର, ଉଦ୍ୟାନ, ପ୍ରତିମା, ଉଭୂଷଣ, ପୋଖରୀ, ବାଗିଚା, ଓ କୂଆଁ ତିଆରି କରିଥିବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିପରି, ଏକେକ ରୂଦ୍ରଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି: ଅଜୈକପାଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ବିରୂପାକ୍ଷ, ରୈବତ, ହର, ବହୁରୂପ, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ସାବିତ୍ର, ଜୟନ୍ତ, ପିଣାକୀ, ଓ ଅପରାଜିତ—ମୋଟ ୧୧ ଜଣ ରୂଦ୍ର। ଏହି ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ମନସ୍ପୁତ୍ରଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଅସଂଖ୍ୟ—ଚଉରାସି କୋଟି ଏବଂ ଅବିନାଶୀ। ଏହି ଦଳପତି ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶଜମାନେ ସୁରଭୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏବେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଭାର୍ୟା ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, ଅରିଷ୍ଟା, ସୁରସା, ସୁରଭୀ, ବିନତା, ତାମ୍ରା, କ୍ରୋଧବଶା, ଇରା, କଦ୍ରୁ, ବିଶ୍ୱାଙ୍କୁ ନେଇ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ନାତିମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଅନ୍ତର ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଭାବି ବୈବସ୍ବତ ମନୁଅନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ତୁଷିତ ଦେବମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସେମାନଙ୍କ ନାମ—ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ଭଗ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଯମ, ବିବସ୍ୱାନ୍, ସବିତା, ପୂଷା, ଅଂଶୁମାନ୍, ଓ ବିଷ୍ଣୁ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ହଜାର କିରଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ମାରୀଚ ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଅଦିତିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ଭୃଶାଶ୍ୱ ଋଷିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦେବାସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ, ଏହିପରି ଦେବଗଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମନ, ଶକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା, ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ଅନନ୍ତ ବିକାଶ ହେଲା।