ଏକ ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଛାତ୍ର, ଯେଉଁଠି ଗୁରୁ ଡାକିଲେ ଶିକ୍ଷା ନେବାକୁ ଯାଏ, ଗୁରୁଙ୍କର ସେବାରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍, ସକାଳେ ଉଠେ, ସବୁଠୁ ପଛରେ ଶୋଇ, ମୃଦୁ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣଶୀଳ, ଧୃଢ଼, ସଚେତନ ଓ ଆତ୍ମଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ ଥାଏ—ସେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରକାର ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସଫଳ ହୁଏ। ଏଠିଠାରେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରାତନ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି—ଯେଉଁଠି ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାୟରେ ଅର୍ଥ ଅର୍ଜନ କରି, ତାହାଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ଓ ଅତିଥି ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବଞ୍ଚେ, ଅନ୍ୟାୟ କାମରୁ ବିରତ ରହେ, ଦାନ କରେ, କାହାକୁ ଅହିଂସା କରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ନିୟମିତ ଭୋଜନ ଓ ଚଳାଚଳ କରି ସଂୟମୀ ହୋଇ ରହେ—ସେଉଁଠି ଏହିପରି ରୁଷି ପରମ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ କୌଶଳ କିମ୍ବା ବ୍ୟବସାୟରେ ଜୀବିକା ନ ଚାଲାଏ, ସଦା ବିବାଦ ରହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଛି, ସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଅଲଗା, ନିର୍ବାସିତ ନିଦ୍ରା, ଅଲ୍ପ ଚାହିଁ, ଏବଂ ଅନେକ ଦେଶ ଘୁଁରେ—ସେଉଁଠି ସେ ଏକ ସନ୍ୟାସୀ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେ ରାତିରେ କାମନା ଓ ଭୋଗରେ ଲିନ, ଏହି ରାତିରେ ଏକ ଦୀକ୍ଷିତ ରୁଷି ନିଜକୁ ସଂୟମ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଏହିପରି ହେବାକୁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଋଷି, ପୂର୍ବ ଦଶ ପିତୃ, ପରେ ଦଶ ପିତୃ ଓ ନିଜକୁ ଏକାଦଶରୂପେ ଉପହାର ଦେଇ, ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ତା’ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେ ପ୍ରକାର ମୌନ ବ୍ରତ ଅଛି? ଏହି ବିଷୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ। ଯିଏ ଅରଣ୍ୟରେ ବସି, ଗ୍ରାମ ପଛରେ ରହିଛି, କିମ୍ବା ଗ୍ରାମରେ ବସି, ଅରଣ୍ୟ ପଛରେ ରହିଛି—ଏହିପରି ଋଷି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ। ଏଠି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ଯିଏ ଅରଣ୍ୟରେ ବସେ, ତାଙ୍କ ପଛରେ କିପରି ଗ୍ରାମ ରହିଯାଏ? କିମ୍ବା ଗ୍ରାମରେ ବସିଥିବା ଜଣେଙ୍କ ପଛରେ କିପରି ଅରଣ୍ୟ ରହିଯାଏ? ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଏ—ଯିଏ ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ନୁହେଁ, ସେ ଅରଣ୍ୟନିବାସୀ ଋଷି ହୋଇଯାଏ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗ୍ରାମ ପଛରେ ରହିଯାଏ। ଏକ ଅଗ୍ନି ବିହିନ୍ନ, ନିର୍ବାସିତ, ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ହୀନ ଋଷି, ଦେହ ଢାକିବାକୁ ଯେତେଷ୍ଟ ପୋଷାକ ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍। ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଯେତେଷ୍ଟ ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ, ତାହାଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍; ଏହିପରି ଗ୍ରାମରେ ବସିଥିବା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ ପଛରେ ରହିଯାଏ। ଯିଏ ରାଗ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଛି, ମୌନ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ—ସେଉଁଠି ଏହି ଲୋକରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଦାନ୍ତ ଶୁଧା ଓ ନଖ କଟା, ସବୁବେଳେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଭ୍ର, କଳା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ—ତା’କୁ କିଏ ସମ୍ମାନ କରିବେ ନାହିଁ? ଏହିପରି ଋଷି, ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ, ମାଂସ, ହାଡ଼, ରକ୍ତ କ୍ଷୟ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୌନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ— ସେଉଁଠି ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଜୟ କରି, ଗାଈ ପରି ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା ଭିକ୍ଷା ମାଗିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କର ଅମରତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଏବେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ—ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ପ୍ରଥମେ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତି କରେ? ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଯିଏ ପ୍ରୟାସ କରେ? ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ଯିଏ ଗୃହସ୍ଥ ଓ କାମନାଶୀଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି ସଂୟମୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁ ଭାବେ ଗ୍ରାମ ଭିତରେ ଘୁଁରେ—ସେ ପ୍ରଥମେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯଦି କାହାର ବୟସ୍ ଅଧିକ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ଅଙ୍ଗବିକଳ ଅଛି, ତେବେ ସେ ତପସ୍ୟା କରି, ପରେ ଘୋର ତପ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯାହା କଠୋର, ତାହା ଅନୁଚିତ; ଯିଏ ଲାଭ ଉପରେ ମନ ନ ରଖି ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ସେ ପ୍ରଭୁ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଷ୍ଠା, ଏହା ଧ୍ୟାନ, ଏହା ଉଚ୍ଚତା। ଏଠି ଏକ ଦୂତ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ—ମୁଁ କିଏ ପଠାଇଛି? ତୁମେ ଯୁବା, ମାଳାଧାରୀ, ରୂପବାନ୍, ତେଜସ୍ବୀ—କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କିମ୍ବା ଏଠି ରାଜ୍ୟ ଅଛି କି? ଉତ୍ତର ମିଳେ—ଯିଏର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ, ସେ ପୃଥିବୀର ନରକକୁ ପତିତ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ; ଏହି କଥା କହି, ମୁଁ ଏଠାରୁ ପତିତ ହେବି; ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ରକ୍ଷକମାନେ ମୋତେ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛନ୍ତି। ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେ ତୁମକୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ତୁମର ପତନ ସମସ୍ତ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କ ସହିତ; ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ଏହି ବର ପାଇଛି, ରାଜା, ଯେ ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ପତିତ ହେବି। ଏଠି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ତରିକ୍ଷ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଲୋକ ଅଛି କି? ତୁମକୁ ଧର୍ମ ଅଞ୍ଚଳର ଜ୍ଞାତା ଭାବି ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି। ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ ଅଛି, ସେତେ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗରେ ତୁମ ପାଇଁ ନିର୍ମିତ; ଏହି କଥା ଜାଣ, ରାଜା। ମୁଁ ସେହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ପତିତ ହେବା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୁଅ; ଯେତେ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷକୁ, କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଅଛି, ସେସବୁ ତୁମର ହେଉ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ। ଏଠି କହାଯାଏ, ମୋ ପରି କିଏ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ୟକ୍ତି, ନ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ; ଯେଉଁ ଦାନ ସଦା ଦ୍ୱିଜକୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ମୁଁ ସେ ପୂର୍ବେ ଦେଇଛି। ଏକ ଦୁଃଖୀ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣ ପତ୍ନୀ କିମ୍ବା ସୂରବୀର ପତ୍ନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟେ ଯାହା କରିନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, ତାହାର କ’ଣ ଧର୍ମ ଅଛି? ଏଠି ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ହେ ପ୍ରତର୍ଦନ, ମୋ ପାଖରେ ଯଦି ଆକାଶ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଲୋକ ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ ଏହି ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ। ସେଉଁଠି ଅନେକ ଲୋକ ଅଛି, ଏକ ଏକ ଲୋକ ସାତଶେ ଦିନ ଦୀର୍ଘ, ମଧୁ ଓ ଘୃତ ଧାରା, ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସୀମିତ, ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ତୁମକୁ ଦେଉଛି; ତୁମେ ତୁମର ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି, ତ୍ୱରିତ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କର।