ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ମହାତ୍ମା ଜ୍ଞାନୀ ଏକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି—ଜୀବନ ଓ ଜନ୍ମର ଆରମ୍ଭ କେମିତି ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବଜାତିରେ କିପରି ବ୍ୟାପିତ। ପୁରୁଷଙ୍କର ରେତ, ରକ୍ତ ଏବଂ ପୁଷ୍ପ ଏକାଠି ହେବା ମାତ୍ରେ ଏହି ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ କାମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏକ ଭ୍ରୁଣର ଆକାର ନେଇଥାଏ। ଏହି ଭ୍ରୁଣ ବୃକ୍ଷ, ଔଷଧୀ, ଜଳ, ବାୟୁ, ମାଟି, ଆକାଶ, ଚତୁଷ୍ପଦ ଓ ଦ୍ୱିପଦ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହି ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଏଠି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—ଏହି ଭ୍ରୁଣ ନୂତନ ଦେହ ନେଉଛି କି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି? ମଣିଷ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହା କିପରି ଘଟେ? ଏହି ଶରୀର, ଏହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଜ୍ଞାନ, ସବୁ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ପିତାଙ୍କୁ ଏହି ସବୁ ଜିଜ୍ଞାସା ଉପସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ, କାରଣ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ଜ୍ଞାନୀ କହିଲେ—ଯଥାସମୟରେ ବାୟୁ ଏହି ଭ୍ରୁଣକୁ ରେତ ଓ ପୁଷ୍ପ ସହିତ ଗର୍ଭରେ ପହଞ୍ଚାଏ। ସେଠାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ନିଜ ଅଧିକାର କରି ଭ୍ରୁଣକୁ ଅନ୍ନ ପାନ କରାଇ ଉନ୍ନତ କରନ୍ତି। ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ଏହି ଜୀବ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରେ—କାନରେ ଶବ୍ଦ, ଚକ୍ଷୁରେ ରୂପ, ନାକରେ ଘ୍ରାଣ, ଜିହ୍ବାରେ ରସ, ଚର୍ମରେ ସ୍ପର୍ଶ, ମନରେ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଲଭିଥାଏ। ଏହି ଆଠଟି ଶକ୍ତି ଏହି ମହାପ୍ରାଣୀର ଦେହରେ ସଞ୍ଚିତ ଅଛି। ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଦେହରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ପରେ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଦାହ କରାଯାଏ, କିମ୍ବା ପିତିତ କିମ୍ବା ପୃଥକ୍କରାଯାଏ, ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ତା'ପରେ ସେ କିପରି ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରେ? ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି ବ୍ୟକ୍ତି ଶୁଏଁଥିବା ପରି ନିଜ ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ କର୍ମ ଓ ପାପ ପୁଣ୍ୟ ବିଚାର କରି, ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ ଓ ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ନୂତନ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଭଲ କର୍ମ କରିଥିବାମାନେ ଭଲ ଗର୍ଭରେ, ଖରାପ କର୍ମ କରିଥିବାମାନେ ଖରାପ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କୀଟ, ପୋକା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନିମ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଚତୁଷ୍ପଦ, ଦ୍ୱିପଦ ପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି—ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ମାନବ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ? ତପସ୍ୟା କି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା? ଏହା ସବୁ ଖୋଲାସା କର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଶୁଭ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀ କହିଲେ—ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ଶାନ୍ତି, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ, ଲଜ୍ଜା, ସରଳତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା—ଏହି ସତ୍କୁନ ସପ୍ତ ଦ୍ୱାର ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପାଇଁ ମହାନ ମାନ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ସବୁ ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ, କିନ୍ତୁ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗୁଣ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୟ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟର ମାନ ହ୍ରାସ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ଫଳ ପାଉନଥିବା ସହିତ, ସେଉଁଥିରେ ସୀମିତ ଲୋକ ପାଉଛନ୍ତି। ଚାରିଟି, ଯଜ୍ଞ, ମୌନ, ଅଧ୍ୟୟନ ଯଦି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତେବେ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯିଏ ମାନ ପାଇଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏନାହିଁ, ଅପମାନ ପାଇଲେ ବି ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେଇ ଧର୍ମିକ ଲୋକ। ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଭଲମାନେର ମନ ଅନୁସ୍ରବ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ। "ଦିଅ", "ଯଜ୍ଞ କର", "ଅଧ୍ୟୟନ କର", "ଶୁଣ"—ଏହି ସବୁ ଭୟରହିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସବୁବେଳେ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଚୀନ ଆଶ୍ରୟକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଆଦର ସହିତ ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ଗୃହସ୍ଥ କିପରି ଦେବତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ? ଭିକ୍ଷୁକ କିପରି? ଅଧ୍ୟାପକ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟବାସୀ କିପରି? ଏହି ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନେକ ଲୋକ ପଚାରନ୍ତି। ଏଠି ଜ୍ଞାନୀ କହନ୍ତି—ଯେଉଁ ଛାତ୍ର ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେବା କରେ, ପ୍ରଭାତରେ ଉଠେ, ସବୁଠୁ ପଛରେ ଶୋଏ, ମୃଦୁ, ନିଗ୍ରହୀତ, ଧୃଢ, ଜାଗୃତ ଓ ନିଜ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ—ସେଉଁଠି ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୁଏ। ଯିଏ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରି, ଯଜ୍ଞ କରେ, ଦାନ କରେ, ଅତିଥିମାନେକୁ ଭୋଜନ ଦେଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରନାହିଁ—ଏହା ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ପୁରାତନ ଉପଦେଶ। ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି, କାହାକୁ ହାନି କରନାହିଁ—ସେଇ ମୁନି ଅରଣ୍ୟରେ ନିୟମିତ ଆହାର ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯିଏ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚଳାନ୍ତିନାହିଁ, ସଦା ବିବାଦ ରହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଅନାସକ୍ତ, ନିର୍ବାସିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୋଏ, ଅଳ୍ପ ଚାହାଁତି, ଅନେକ ଦେଶ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି—ସେଉଁଠି ଭିକ୍ଷୁକ। ଯେଉଁ ରାତିରେ ଲୋକମାନେ କାମନାରେ ଲଗ୍ନ ଥାନ୍ତି, ସେହି ରାତିରେ ଜ୍ଞାନୀ ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜ ନିଗ୍ରହ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ ହୁଅ। ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଦଶ ପୂର୍ବଜ, ଦଶ ପରଜ ଏବଂ ନିଜକୁ ଏକ ଏମିତି ଏକୋଇଶ ଜଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶରୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ କିଏଁ ଦ୍ୱାରା କେତେ ପ୍ରକାର ମୌନବ୍ରତ ଅଛି? ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଯିଏ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି ଗ୍ରାମକୁ ପଛରେ ରଖିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଗ୍ରାମରେ ରହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଛରେ ରଖିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ମନ୍ୟମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟବାସୀ ପାଇଁ ଗ୍ରାମ କିପରି ପଛରେ ରହିଥାଏ? କିମ୍ବା ଗ୍ରାମବାସୀ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ କିପରି ପଛରେ? ଯିଏ ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ଅରଣ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ଥାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗ୍ରାମ ପଛରେ ଥାଏ। ଯିଏ ଦେହ ଢାକିବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଜାମା ପିନ୍ଧନ୍ତି, ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ନିଅନ୍ତି—ସେଉଁଠି ଗ୍ରାମରେ ରହି ଅରଣ୍ୟ ପଛରେ ଥାଏ। ଯିଏ ଅଭିଲାଷା ତ୍ୟାଗ କରି, କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ମୌନବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି—ସେଉଁଠି ଏହି ଲୋକରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।