ମନୁଙ୍କର ଜନ୍ମରୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ ନାମକ ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଧର୍ମର କନ୍ୟା ସୂନୃତା ନାମକ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ଘରେ ମନ୍ଥରଗାମିନୀ ତାଙ୍କୁ ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଦେଲେ—ଅପଶ୍ୟତି, ଅପଶ୍ୟନ୍ତ, କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍ତ ଓ ଧ୍ରୁବ। ପ୍ରଜାପତି ଉତ୍ତାନପାଦ ସୂନୃତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପୁରାତନ କାଳରେ ଧ୍ରୁବ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଦିବ୍ୟ, ଅଚଳ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସପ୍ତ ଋଷି ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରେ ଉଭୟ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ମନୁଙ୍କ କନ୍ୟା ଧନ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ମିଳିଲା। ଅଗ୍ନିଙ୍କ କନ୍ୟା ସୁଚ୍ଛାୟା ଅନ୍ୟ ଶେଷ ପୁଅମାନେକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ପୁଅମାନେ ହେଲେ—କୃପ, ରିପୁ, ଜୟ, ବୃତ୍ତ, ବୃକ, ବୃକତେଜସ ଓ ଚକ୍ଷୁଷ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନାତିଣୀ ବୀରିଣୀଙ୍କୁ ରିପୁଞ୍ଜୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବୀରଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଚକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ରାଜପୁତ୍ରୀ ନଡ୍ବଳାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ନାମରେ ପରିଚିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ନଡ୍ବଳାଙ୍କୁ ଦଶ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ପ୍ରବଳ ପୁଅ ଦେଲେ—ଉରୁ, ପୁରୁ, ଶତଦ୍ୟୁମ୍ନ, ତପସ୍ବୀ, ସତ୍ୟବାକ୍, ଘବି, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୁଦ, ଅତିରାତ୍ର, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅପରାଜିତ ଓ ଦଶମ ଅଭିମନ୍ୟୁ। ଉରୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଅଗ୍ନିଙ୍କ କନ୍ୟା, ଛଅ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଅଗ୍ନି, ସୁମନସ, ଖ୍ୟାତି, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରାସ ଓ ଗୟା। ପିତୃମାନେଙ୍କ କନ୍ୟା ସୁନୀଥା ଅଙ୍ଗଙ୍କୁ ଭଲ ପୁଅ ଭେଣା ଦେଲେ। ଭେଣା ଅଧର୍ମୀ ଥିଲେ, ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ବାହୁ ଉପରୁ ମଥି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯିଏ ଦୁଇ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଅନ୍ତର୍ଧାନଙ୍କୁ ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ମାରିଚ ଦେଲେ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ କନ୍ୟା ହବିର୍ଧାନାଙ୍କୁ ଧିଷଣା ଛଅ ପୁଅ ଦେଲେ—ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ, ସାଙ୍ଗ, ଯମ, ଶୁକ୍ର, ବଳ ଓ ଶୁଭ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ମହାନ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ। ସେ ଅନେକ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପାଦନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ହବିର୍ଧାନ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟା ସବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ସେ ଦଶ ପୁଅ ଦେଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଚେତସ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବିଶ୍ୱରେ ବୃକ୍ଷ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଗ୍ନି ସେମାନଙ୍କୁ ଦହିଦେଲେ। ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମାରୀଷା ନାମକ ସୋମକନ୍ୟା ଥିଲେ। ତାଙ୍କରୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ଡକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଡକ୍ଷ ପରେ ସୋମକନ୍ୟା ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷ, ଔଷଧି ଓ ଚନ୍ଦ୍ରବତୀ ନଦୀକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶର ପୁଅ ଡକ୍ଷଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ଅଷ୍ଟି କୋଟି ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଏବଂ ସେମାନେ କିପରି ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯିବ। ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ କିଛି ଦୁଇ ପାଏଁ, କିଛି ବହୁ ପାଏଁ, କିଛି ଭୃକୁଟି ମୁଡ଼ି, କିଛି ଶଂଖାକାର କାନ, ଆଉ କିଛି କାନ ଢାକିଥିବା ଥିଲେ। ଅନେକଙ୍କ ମୁହଁ ଘୋଡ଼ା, ବୃକ୍ଷ, ସିଂହ, କୁକୁର, ବନ୍ଦର, ଉଠ ଆଦିର ଆକୃତିରେ ଥିଲେ। ଏହି ପରମ ଧର୍ମାତ୍ମା ଅନେକ ପ୍ରକାର ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ପଛରେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି ଡକ୍ଷ ଅନେକ ନାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ଦଶଜଣୀ ଧର୍ମକୁ, ତେରଜଣୀ କଶ୍ୟପକୁ, ସତାଇଜଣୀ ସୋମକୁ ଦେଲେ, ଯାହା ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଏହିଭଳି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଏତିହାସ ଏବଂ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ବିସ୍ତୃତିକୁ ସୂତଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ସଂକଳ୍ପ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ରୂପେ ଘଟିଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଚେତସ ପୁଅ ଡକ୍ଷ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିଲା। ଡକ୍ଷଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିଥିଲା। ସେ ପ୍ରଥମେ କିପରି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ଦ୍ୱିଜଜନମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଡକ୍ଷ ଦେବ, ଋଷି ଓ ନାଗମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱ ଆବୃଦ୍ଧି ହେଉନଥିଲା। ତେଣୁ ଡକ୍ଷ ପଞ୍ଚଜନୀଙ୍କୁ ହଜାର ଝିଅ ଦେଲେ, ଯାହାଠାରୁ ହର୍ୟଶ୍ୱ ନାମକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଆଉ କେବେ ଫେରିଲେ ନାହିଁ। ଏହାକୁ ଦେଖି ପ୍ରଜାପତି ଡକ୍ଷ ବାଇରିଣୀଙ୍କୁ ଆଉ ହଜାର ପୁଅ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଶବଳା ନାମରେ ଖ୍ୟାତ। ଏହି ଶବଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ନାରଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ଓ ଫେରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦିନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, କୌଣସି ଛୋଟ ଭାଇ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କ ପଥ ଚାଲିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଦୁଃଖକୁ ଆଣେ। ଏହା ପରେ ଡକ୍ଷ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ, ବାଇରିଣୀଙ୍କୁ ଷଷ୍ଠି ଝିଅ ଦେଲେ। ସେ ଦଶ ଝିଅ ଧର୍ମକୁ, ତେର ଝିଅ କଶ୍ୟପକୁ, ସତାଇଜ ଝିଅ ସୋମକୁ ଓ ଚାରି ଝିଅ ଅରିଷ୍ଟନେମିକୁ ଦେଲେ। ଦୁଇ ଝିଅ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ, ଦୁଇ ଝିଅ କ୍ରୁଶାଶ୍ୱ ଓ ଦୁଇ ଝିଅ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ନାମ ଏବଂ ପ୍ରଜାବିସ୍ତାର ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଧର୍ମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ମରୁତ୍ୱତୀ, ବସୁ, ଯାମୀ, ଲମ୍ବା, ଭାନୁ, ଅରୁଣ୍ଧତୀ, ସଂକଳ୍ପା, ମୁହୂର୍ତ୍ତା, ସାଧ୍ୟା, ବିଶ୍ୱା ଓ ଭାମିନୀ। ବିଶ୍ୱାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱେଦେବ, ସାଧ୍ୟାଙ୍କୁ ସାଧ୍ୟ, ମରୁତ୍ୱତୀଙ୍କୁ ମରୁତ୍ବନ୍ତ, ବସୁଙ୍କୁ ବସୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଭାନୁ ଭାନବମାନେ, ମୁହୂର୍ତ୍ତା ମୁହୂର୍ତ୍ତକମାନେ, ଲମ୍ବା ଘୋଷ ଓ ଯାମୀ ନାଗବୀଥିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହିଭଳି ମହାପୁରୁଷ ଓ ଦେବୀମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜା ଓ ଜୀବଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିସ୍ତୃତି ନିମିତ୍ତ ହେଲେ।