ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଯୟାତି ଓ ତାଙ୍କର ପଉତା ଅଷ୍ଟକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ସଂବାଦ ଚାଲିଥିଲା। ଯୟାତି କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ବୟସରେ ବଡ଼, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରିନାହିଁ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଜେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଜନ୍ମରେ ବଡ଼, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି।” ଅଷ୍ଟକ କହିଲେ, “ମୁଁ ବୟସରେ ବଡ଼ କହିଲି, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଉନ୍ନତ, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ସତ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି।” ଯୟାତି ଏହି ଅବସରରେ ଆହୁରି କହିଲେ, “ଯେଉଁ କାମ କର୍ମ ଧର୍ମ ବିପରୀତ, ସେ ଅପରାଧ ଅଟଳ। ଏପରି କାମ କରିଥିବା ଲୋକ ଅଶୁଭ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ନୀତିମାନ୍ୟ ଅନୀତିମାନ୍ୟଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତି ବିରୋଧରେ କଥା କହିଛ।” “ମୋ ପାଖରେ ପୂର୍ବେ ବହୁ ଧନ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ କାମ କରେ, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।” “ଏହି ଜଗତରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଜୀବ ରହିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ନିୟତିର ଅଧୀନ। ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ହରାଇ ନିୟତ ଫଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଏହା ଭାବି ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ନିୟତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ।” “ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ, ଯାହା କି ହେଉ, ଏହା ନିୟତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଅନୁଭବ କରେ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ନିୟତିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବି, କେବେ ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ଖୁସି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” “ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସୁଖରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମ ଚିତ୍ତରେ ରହିବା ଉଚିତ୍, ନିୟତିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବି, କେବେ ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” “ଭୟ ଆସିଲେ ମୁଁ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ, ମୋ ମନରେ କେବେ ଦୁଃଖ ଆସେ ନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ହେବି—ଏହି ଭାବନା ମୋର।” “ପସିନା, ଡିମ୍ବ, ଅଙ୍କୁର, ସର୍ପ, କୀଟ, ମାଛ, ପଥର, ଘାସ, କାଠ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଯେତେବେଳେ ନିୟତିର ସମାପ୍ତି ଆସେ, ନିଜ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।” “ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଏହା ଜାଣି, ମୁଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେବି? କ’ଣ ମୁଁ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା କ’ଣ କରି ଦୁଃଖ ନ ଭୋଗିବି? ତେଣୁ, ଶଚେତନ ରହି, ମୁଁ ଦୁଃଖକୁ ଦୂରେଇ ରଖିଛି।” ଏଭଳି କଥା କହିଥିବାବେଳେ, ଅଷ୍ଟକ ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗରେ କେମିତି ବାସ କରିଥିଲେ, ସେଥିପାଇଁ ମୋତେ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ।” ଅଷ୍ଟକ ପଚାରିଲେ, “ମହାରାଜ, ଆପଣ ସେଠାରେ କେଉଁଠି, କେତେ ସମୟ ଓ କିପରି ସମସ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ଲୋକର ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ଏହା ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା।” ଯୟାତି କହିଲେ, “ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ଥିଲି, ପରେ ବଡ଼ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଏଠାରେ ହଜାର ବର୍ଷ ବାସ କଲି, ପରେ ଆଉ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲି।” “ତା’ପରେ, ମୁଁ ପୁରୁହୂତର ଶହରରେ, ହଜାର ଦ୍ୱାର, ଶତ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା, ହଜାର ବର୍ଷ ବାସ କଲି; ପରେ ଆଉ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲି।” “ତା’ପରେ, ଦୁର୍ଲଭ ଦେବଲୋକ, ଅଜର, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଲୋକରେ ହଜାର ବର୍ଷ ବାସ କଲି; ପରେ ଆଉ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲି।” “ଦେବଦେବଙ୍କ ନିବାସରେ ଥିଲି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ଶ୍ରୀ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଦେବତାମାନେ ସମାନ ହୋଇ ରହିଲି।” “ନନ୍ଦନବନରେ ଚିରକାଳ ରହିଲି, ଇଚ୍ଛାମୂଳକ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ଖେଳିଲି, ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ଓ ଫୁଲ ଗଛ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲି।” “ଏଠାରେ, ଦେବସୁଖରେ ଲିନ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଦେବଦୂତ ଭୟାନକ ଧ୍ୱନିରେ ତିନିଥର କହିଲେ, ‘ନଶ୍ଟ ହେଉ!’” “ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋତେ ଯେତେ ଜଣା, ତା’ପରେ ମୁଁ ନନ୍ଦନରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଲି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବାରୁ, ଆକାଶରେ ଦେବମାନେ ଦୟାରେ ମୋତେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ।” “ଅଚାନକ, ମୁଁ, ଯୟାତି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବାରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଲି; ମୁଁ ପ୍ରଶଂସିତ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲି, ତଥାପି ତଳକୁ ଯାଉଥିଲି। ତେଣୁ ମୁଁ ଦେବମାନେଠାରେ ପଚାରିଲି, ‘ମୁଁ କିପରି ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଛି?’” “ସେମାନେ ମୋତେ ତୁମର ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଦେଖାଇଲେ, ମୁଁ ତାହାର ଧୂଆଁ ଓ ହବିର ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନି, ଏଠାକୁ ଆସିଲି।” ଅଷ୍ଟକ ପୁଣି ପଚାରିଲେ, “ମହାନ, ଆପଣ ନନ୍ଦନରେ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଇଚ୍ଛାମୂଳକ ଦେହରେ ବାସ କଲେ, କିଏ ଏପରି ସ୍ଥିତି ଛାଡ଼ି ପୃଥିବୀକୁ ଆସେ?” ଯୟାତି କହିଲେ, “ମାନବ ଲୋକରେ ଧନ ଶେଷ ହେଲେ ଯେପରି ପରିଜନ ଛାଡ଼ି ଯାନ୍ତି, ସେପରି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ଦେବମାନେ ତୁରନ୍ତ ଛାଡ଼ି ଯାନ୍ତି।” ଅଷ୍ଟକ ପଚାରିଲେ, “ସ୍ୱର୍ଗରେ କିପରି ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ? ମୋର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବାକ୍। କିଏ ବିଶିଷ୍ଟ, କିଏ କାହାର ଗୃହକୁ ଯାନ୍ତି?” ଯୟାତି କହିଲେ, “ସେମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି, ଦୁଃଖ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଶବ, ଶୃଗାଳ, କାଉଁ, ଆଦି ପାଇଁ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।” “ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏହି ଜଗତରେ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ସବୁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ କହିଦେଲି; ଆଉ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ତେବେ ପଚାର।” ଅଷ୍ଟକ ପଚାରିଲେ, “ପକ୍ଷୀ, ଗୃଧ୍ର, ପିଙ୍ଗାଳ, କୀଟ, ଏମାନେ କିପରି ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି? ସେମାନେ ଏପରି କିପରି ହୁଅନ୍ତି?” ଯୟାତି କହିଲେ, “ଶରୀର ପରେ, କାର୍ମିକ ଫଳ ଦେଖି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି, ଏହି ପୃଥିବୀ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି, ଅନେକ ବର୍ଷ ଯାଉଛି ବୋଲି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।” “ଅସୀ ହଜାର ଆକାଶରେ, ଏବଂ ଅସୀ ହଜାର ବର୍ଷ, ତଳକୁ ପଡ଼ୁଥିବା ଏହି ଆତ୍ମାମାନେ ଭୟାନକ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଥିବା ପୃଥିବୀ ରକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚଳାଉଥିବା।” ଅଷ୍ଟକ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଭୟାନକ ଦାନ୍ତ ଥିବା ପୃଥିବୀ ରକ୍ଷସମାନେ ଯେତେବେଳେ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ଏପରି ହୁଅନ୍ତି? ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା କଣ, କିପରି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି?