ଏହି କଥା ହେଉଛି ପ୍ରାଚୀନ ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଯିଏ ମହାପୁରୁଷ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ଏକ ପୁତ୍ର ଯଦି ଗୁଣବାନ, ସଦା ମାତାପିତାଙ୍କ ଉପକାର କରେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରେ; ସେ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଧାନ ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ଏହି ରାଜ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କର, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ପିତାମାତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ, ସେଉଁଠି ସେ ଅଧିକାର ପାଏ। ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ବର ଦେଇ ଯୟାତି ଏହି ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ନାହୁଷ ରାଜା ପ୍ରଜାମାନେ ଓ ନାଗରିକମାନେ ଖୁସି ହେବା ପରେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିଲେ। ରାଜ୍ୟ ପୁରୁଙ୍କୁ ଦେଇ, ରାଜା ନାହୁଷ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ସହିତ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କଲେ। ଯଦୁଙ୍କୁ ଯାଦବ, ତୁର୍ବସୁଙ୍କୁ ଯବନ, ଦ୍ରୁହ୍ୟୁଙ୍କୁ ଭୋଜ, ଓ ଅନୁଙ୍କୁ ମ୍ଲେଛ ଜାତି ଦେଖାଯାଇଛି। ପୁରୁଙ୍କୁ ଥିଲା ପୌରବ ବଂଶ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଛ; ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ କୁରୁ ବଂଶରେ ଚଲିଗଲା। ଏପରି ଭାବରେ ରାଜା ନାହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯୟାତି ଖୁସି ହୋଇ ଇଚ୍ଛିତ ପୁତ୍ର ପୁରୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ, ସ୍ୱ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରେହି, ସେ ଶେଷରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ। ସେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଧିକ ସମୟ ନ ହୋଇ, ଶକ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ହେଲେ। ଏହା ପରେ ସେ ନ ଭୂମିକୁ, ନ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, ବରଞ୍ଚ ମଧ୍ୟଭୂମିରେ ଅସହାୟ ଭାବେ ରହିଲେ। ପୁନଃ କିଛି କାଳ ପରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ, ରାଜା ବସୁମତ, ଅଷ୍ଟକ, ପ୍ରତର୍ଦନ, ଓ ଶିବିଙ୍କ ସହିତ ଦେବସଭାରେ ମିଶିଲେ। ଏହି ରାଜା କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପୁନଃ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଅଧିକାର ଲାଗିଲା? ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିପରି ପଡ଼ିଯିବାକୁ ହେଲା? ଏହି ସବୁ କଥା ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଏ ପବିତ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆପଣ ଏହି ତଥ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ଯୟାତି, ଧରାର ରାଜା, ଦେବତାଙ୍କ ରାଜା ସମାନ, କୁରୁ ବଂଶର ପୋଷକ, ଅଗ୍ନି ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବିଶାଳ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମହାନତା ଅସୀମ; ସେଉଁଠି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଭୂମିରେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ମୁଁ କହିବି, କାରଣ ଏହା ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପାପନାଶକ। ଯୟାତି, ନାହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପୁରୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ଖୁସି ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ଯଦୁଙ୍କୁ ଆଦିକରି ସମସ୍ତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଉଚିତ ସ୍ଥାନ ଦେଇ, ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଭୋଜନ କଲେ। ସ୍ୱ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ କ୍ରୋଧ ଜୟ କରି, ପିତୃଦେବତା ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ସେ ଅତିଥିମାନେ ପାଇଁ ସଦା ଅରଣ୍ୟ ଉପଜା ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ। ଗୃହୀତ ଧାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ ଖାଇଥିଲେ, କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ ନ ନେଇ। ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଏହିପରି ଜୀବନ ଜୀବିଥିଲେ; ତିନି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ କେବଳ ଜଳ ଖାଇ, ମନ ଓ ଭାଷା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିଲେ। ପରେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାୟୁ ଭୋଜନ କରି, ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏକ ପାଉଁ ଉପରେ ଛଅ ମାସ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, କେବଳ ବାୟୁ ଭୋଜନ କଲେ। ଏପରି ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ତିନିଏ ଦେବତା, ସାଧ୍ୟ, ମାରୁତ, ଓ ବସୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ତାଁଠୁ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ଯାଇ, ଏହି ଧାର୍ମିକ ଓ ସ୍ୱ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଯୟାତି ଶକ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ପୁରୁ, ତୁମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିଲେ। ତାପରେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ, ସେବେ କ'ଣ କହିଥିଲେ?" ଯୟାତି କହିଲେ: "ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ପୁରୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ କହିଲି: ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟର ସମସ୍ତ ଭୂମି ତୁମର। ଭୂମିର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତୁମେ ରାଜା, ତୁମ ଭାଇମାନେ ସୀମାନ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ।" "ଯିଏ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସେ କ୍ରୋଧୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ସହିଷ୍ଣୁ ସହିଷ୍ଣୁତା ହୀନ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ଅମାନବ ମଧ୍ୟରେ ମାନବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟରେ ଶିକ୍ଷିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ଯେଉଁଠି ଅପମାନ ହୁଏ, ସେ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇନାହିଁ, ସହିଯାଏ; ଏହି ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅପମାନକାରୀଙ୍କୁ ଜଳାଇ ଦେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଶୁଭ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।" "କେବେ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କେବେ ଦୁଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନିମ୍ନ ଠାରୁ କିଛି ନେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଭୟଦାୟକ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଲୋଭ ଦ୍ୱାରା କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ଯିଏ ଅପମାନ କରେ, କଠୋର ଶବ୍ଦ କହେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମନକୁ କଣ୍ଟକ ଦେଉଥିବା ମାନେ, ସେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ଅପମୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା, ତାଙ୍କ ମୁଁହ ମୃତ୍ୟୁ ବନ୍ଧିଥାଏ।" "ଏପରି ଲୋକଙ୍କୁ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପଛରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି, ସେ ସଦା ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ କଠୋର କଥା ସହିଯାନ୍ତି, ଶିଳ୍ପୀ ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।" "ବାଣ ଭଳି କଥା ମୁଁହରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ; ଏହି କଥା ଯାହାକୁ ଲାଗେ, ସେ ତିନି ଦିନ ଦୁଃଖୀ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଜୀବନ ନିଷ୍କାସ କରେନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏପରି କଥା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।" "ତିନି ଲୋକରେ ଏପରି ଏକତା ନାହିଁ, ଯେପରି ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ମିତ୍ରତା, ଦାନ ଓ ମିଷ୍ଟ କଥା।" "ଏହିଠାରୁ ସଦା ମୃଦୁ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍, କଠୋର କଥା କେବେ ନୁହେଁ; ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା, ଦାନ ଦେବା ଓ କେବେ ଶାପ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଏପରି ଭାବରେ, ରାଜା ଯୟାତି ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ତେଣୁ ଏହି ତପସ୍ୟାରେ କିଏ ତାଙ୍କ ସମାନ? ଦେବ, ମାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବା ମହାର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସମାନ କିଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସମାନ, ଉତ୍ତମ ବା ନିମ୍ନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କଲି, ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ଜାଣିଲି ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୋର ସ୍ୱର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା; ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଲା, ଆଜି ମୁଁ ପତିତ ହେଉଛି।