ଗାୟତ୍ରୀ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଅର୍ଧ ଦେହରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେଇ ମାତୃରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିପରି, ମନୁଙ୍କର ଦେବୀ ଶତରୂପା, ଯାହାଙ୍କର ଶତ ରୂପ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ୟତମ। ଶତରୂପାଙ୍କୁ ନିଆଁ, ମନ, ତପସ୍ୟା, ବୁଦ୍ଧି, ମହାତ୍ମାତ୍ୱ ଓ ଦିଗ୍ଭ୍ରମ ଭଳି ଗୁଣ ଦେଇ, ସେଠାରୁ ସେ ସାତଜଣ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହି ସାତଜଣ ସନ୍ତାନ—ମାରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ସମସ୍ତେ ମନରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ପରେ, ସେ ବାମଦେବ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯିଏ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବୟସରେ ବଡ଼। ପବିତ୍ର ବାମଦେବ ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାହୁରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଜଂଘରୁ ବୈଶ୍ୟ ଓ ପଦ ଠାରୁ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଜନ କରିଥିଲେ। ସେ ବିଜୁଳି, ମେଘ, ମୁସଳଧାର ବର୍ଷା, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଧନୁର୍ବାଣ, ଛନ୍ଦ ଓ ପ୍ରଥମେ ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପରେ ସେ ସାଧ୍ୟମାନେ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଦେବତାମାନେ ଓ ଚଉରାଶି କୋଟି ଅଜର, ଅମର ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ବାମା ସାଧାରଣ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଲେ, କାରଣ ଏପରି ଅଜର, ଅମର ପ୍ରଜା ଥିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟିରେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଦୁହିଁ ଗୁଣ ଅଛି, ସେଇ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ; ଏଭଳି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସେ ଏକ ସ୍ଥମ୍ଭରୂପେ ରହିଲେ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରି, ଅନନ୍ତା ନାମକ ଏକ ଶୋଭାମୟା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ମନୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ ଓ ଧର୍ମର କନ୍ୟା ସୂନୃତାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କୁ ମନ୍ଥରଗାମିନୀ ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଦେଲେ—ଅପଶ୍ୟତି, ଅପଶ୍ୟନ୍ତ, କୀର୍ତିମନ୍ତ ଓ ଧ୍ରୁବ। ଉତ୍ତାନପାଦ ଧ୍ରୁବକୁ ସୂନୃତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଧ୍ରୁବ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଅଚଳ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ସପ୍ତ ଋଷି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ମନୁଙ୍କର କନ୍ୟା ଧନ୍ୟା, ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ପୁଅ ଦେଲେ; ଅଗ୍ନିର କନ୍ୟା ସୁଚ୍ଛାୟା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଅମାନେକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କୃପ, ରିପୁ, ଜୟ, ବୃତ୍ତ, ବୃକ, ବୃକତେଜସ୍ ଓ ଚକ୍ଷୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନାତି ବୀରିଣୀଙ୍କୁ ରିପୁଞ୍ଜୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବୀରଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଚକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ରାଜକୁମାରୀ ନଡ଼ବଳାଙ୍କୁ ମନୁ ଚକ୍ଷୁଷ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ଦଶଜଣ ପାପରହିତ, ପ୍ରବଳ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ଊରୁ, ପୁରୁ, ଶତଦ୍ୟୁମ୍ନ, ତପସ୍ବୀ, ସତ୍ୟବାକ୍, ଘବି, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୁଦ, ଅତିରାତ୍ର, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅପରାଜିତ ଓ ଅଭିମନ୍ୟୁ। ଊରୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଅଗ୍ନିର କନ୍ୟା, ଛଅଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ଦେଲେ—ଅଗ୍ନି, ସୁମନସ, ଖ୍ୟାତି, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରାସ୍ ଓ ଗୟା। ପିତୃମାନେଙ୍କ କନ୍ୟା ସୁନୀଥା, ଅଙ୍ଗରୁ ବେନାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଧର୍ମହୀନ ବେନାଙ୍କୁ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ହାତରୁ ମନ୍ଥନ କରି ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯିଏ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଅନ୍ତର୍ଧାନାଙ୍କୁ ଶିଖଣ୍ଡିନୀରୁ ମାରୀଚ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଅଗ୍ନିର କନ୍ୟା ଧିଷଣା, ହବିର୍ଧାନାଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ, ସାଙ୍ଗ, ଯମ, ଶୁକ୍ର, ବଳ ଓ ଶୁଭ ନାମକ ଛଅ ପୁଅ ଦେଲେ। ମହାନ ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ଅନେକ ସନ୍ତାନ, ହବିର୍ଧାନ ନାମରେ, ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସବର୍ଣା, ସାଗରକନ୍ୟା, ତାଙ୍କୁ ଦଶଜଣ ପୁଅ, ପ୍ରଚେତସ୍ ନାମରେ, ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବୃକ୍ଷ ଫୁଲିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବମାନେ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, ତେଣୁ ଅଗ୍ନି ସେମାନଙ୍କୁ ଦହିଦେଲେ। ପ୍ରଚେତସମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୋମକନ୍ୟା ମାରୀଷା, ତାଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପୁଅ ଦକ୍ଷ ଦେଲେ। ଦକ୍ଷ ପରେ, ସୋମକନ୍ୟା ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷ, ଔଷଧି ଓ ଚନ୍ଦ୍ରବତୀ ନଦୀକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଦକ୍ଷ, ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶର ପୁଅ, ଅସୀ କୋଟି ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଶ୍ୱରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ସ୍ଥିର। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଦୁଇପାଦ, କେହି ବହୁପାଦୀ, କେହି ଭ୍ରୁକୁଟି ମୁହଁ, କେହି ଶଂଖକାର କାନ, କେହି କାନ ଛାଡ଼ଣି ସହିତ ଥିଲେ। କେହି ଘୋଡ଼ା, ବୃକ୍ଷ, ସିଂହ, କୁକୁର, ଶୂକର, ଉଠ ମୁହଁ ଥିଲେ। ଧର୍ମଶୀଳ ଦକ୍ଷ ନିଜ ମନରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ମ୍ଲେଛମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ପରେ ସେ ନାରୀମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ଦଶଜଣ ନାରୀକୁ ଧର୍ମକୁ, ତେରଜଣ କଶ୍ୟପକୁ ଓ ସତାଇଶଜଣ ସୋମକୁ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନକ୍ଷତ୍ର ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଠାରୁ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର, ମଣିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଏହିଭଳି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏଉଁ ସମୟରେ, ବୈଦିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯେ, ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟି ଶଙ୍କଳ୍ପ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଚେତସପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ପରେ, ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିଲା। ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ତେଣୁ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା ଶୁଣ। ଦକ୍ଷ ଦେବ, ଋଷି ଓ ନାଗମାନେକୁ ସୃଜନ କରୁଥିବାବେଳେ ଜଗତ ବଢ଼ିଲା ନାହିଁ। ତେଣୁ ପରେ, ଦକ୍ଷ ପାଞ୍ଚଜନୀରୁ ହଜାର-ହଜାର ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାନ ନାରଦ ନିଜର ମନେ ନାନା ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛା କଲେ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁଅ, ସେମାନେକୁ କହିଲେ—"ପୃଥିବୀର ଉପରେ, ତଳେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତୁମେ ଯାଅ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କର।" ନାରଦଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ନଦୀ ଯେମିତି ସାଗରକୁ ଯାଏ, ସେମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିଆସିନାହାନ୍ତି। ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଏବେ ବେଇରିଣୀରୁ ପୁଣି ହଜାର ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।