ଏହି ଉତ୍କଳ ମହାଭାରତର ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା ଅଟୁଟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାଜା ଯୟାତି ନିଜ ଇଛା ପୂରଣ କରି ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଦୁହେଁ ପ୍ରତିପଦେ ଏକାପରକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଆସିଥିବା ପଥରେ ଆଉ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ସଂଯୋଗରୁ ଭ୍ରୁଶୋଭିତ ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବନଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା, ପ୍ରଥମେ ଏହି ପ୍ରଶସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ। ସମୟ କ୍ରମେ ନୀଳପଦ୍ମ ନୟନ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଏକ ଦିବ୍ୟ ରୂପର ରାଜପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଳି ଚମକ ଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜ ଥିଲା। ଏହି ରାଜପୁତ୍ର ଜନ୍ମର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଶୁଭ ହାସ ବିଶିଷ୍ଟ ଦେବୟାନୀ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସଂପର୍କରେ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ସେ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ ଏପରି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି କଲା?” ତେବେ ଶର୍ମିଷ୍ଠା କହିଲେ, “ଏକ ବିଦ୍ଵାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଁଠାରେ ଆସିଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ବର ଚାହିଲି। ଅନ୍ୟାୟ ଇଛାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିନି, ଏହି ଶୁଭ ହାସ ବିଶିଷ୍ଟ ଦେବୟାନୀ। ଏହି ଶିଶୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଠାରୁ ହେବା, ଏହି ଏକ ସତ୍ୟ।" ଦେବୟାନୀ କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ମୁଁ କୌଣସି ରୋଷ ରଖିବି ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ବଡ ଦ୍ୱିଜ ଓ ବଡ ବୟସ୍କ ଠାରୁ ସନ୍ତାନ ପାଇଥିଲେ, ଏହା ଭଲ।” ପରେ ଦେବୟାନୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯଦି ଏହା ସତ୍ୟ ଓ ଭଲ, ତେବେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିପରି ଚିହ୍ନିବା? ତାଙ୍କର ବଂଶୀ, ନାମ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି କହ।" ଶର୍ମିଷ୍ଠା କହିଲେ, “ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଚିହ୍ନିପାରିଲି ନାହିଁ, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ଶକ୍ତି ମୋତେ ଥିଲା ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟରେ କଥା ହୋଇ, ହସି ଦେବୟାନୀ ଏବଂ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ନିଜ ନିବାସକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏହି ପରେ ରାଜା ଯୟାତି ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଦେଲେ—ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବସୁ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଭଳି ଦେବତା ରୂପରେ ଥିଲେ। ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବନଙ୍କ କନ୍ୟା, ଯୟାତିଙ୍କୁ ତିନି ପୁତ୍ର ଦେଲେ—ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ, ଅନୁ ଓ ପୁରୁ। ଏକ ସମୟ, ଦେବୟାନୀ ରାଜା ଯୟାତି ସହିତ ଏକ ହରିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେଠି ସେ ଦିବ୍ୟ ରୂପର କିଛି ପିଲାମାନେ କ୍ରୀଡା କରିଥିବା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ପିଲାମାନେ କିଏ? ତୁମେ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।” ତାପରେ ସେ ପିଲାମାନେ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମର ନାମ ଓ ବଂଶ କଣ? ତୁମର ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣ କି?” ସତ୍ୟ କହିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସ୍ଥାନୀୟ ଜନାନୀଙ୍କ ଦିଆ ଉପଦେଶରେ, ପିଲାମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଆମର ମା।” ଏପରି କହି ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ନେଲେ। ଦେବୟାନୀ ଉପସ୍ଥିତିରେ ରାଜା ସେମାନେକୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ ନାହିଁ। ପିଲାମାନେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଓ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଯାଇଲେ। ଏହି ଦେଖି, ପିଲାମାନେ ରାଜା ପ୍ରତି ଯେତେ ଆସକ୍ତି ଦେଖାଇଲେ, ତାହାର ସତ୍ୟ ଅନୁଭବ କରି ରାଣୀ ଶର୍ମିଷ୍ଠା କହିଲେ, “ମୋ ଅଧୀନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କାହିଁକି ତୁମେ ମୋତେ ଅପ୍ରୀତିକର କାର୍ଯ୍ୟ କଲା? ତୁମେ ଦାନବ ଭଳି ଚଳିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରିଛ? ଭୟ ନାହିଁ କି?” ଦେବୟାନୀ କହିଲେ, “ଯେଉଁ କଥା ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଥିଲେ, ଏହା ସତ୍ୟ। ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି, ମୁଁ ତୁମଠାରେ ଭୟ ରଖୁନି।” ଶର୍ମିଷ୍ଠା କହିଲେ, “ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ବାଛିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବାଛିଲି; ବନ୍ଧୁର ପତି ଧର୍ମାନୁସାରେ ନିଜର ପତି ହୋଇଯାଏ, ଶୁଭ ମୁଖ ଅଟୁଟ ଦେବୟାନୀ।" “ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଓ ବଡ ଥିବାରୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ରାଜା ମୋତେ ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ସମ୍ମାନିତ। ଏହି ତୁମେ ଜାଣିନାହିଁ କି?” ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବୟାନୀ କହିଲେ, “ରାଜା, ଆଜି ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛ।” ଦେବୟାନୀ ଦୁଃଖରେ, କଳା ଓ ଲୁହା ଭରା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କଠାରେ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ଯୟାତି ଅସ୍ଥିର ହେଇ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲି, ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବୟାନୀ ପଛ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଲାଲ ହେଇଥିଲା। ଦେବୟାନୀ ଚୁପ୍ ଓ ଲୁହା ଭରା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ପିତା କାବ୍ୟ ଉଶନାସଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ପ୍ରଣାମ କରି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଉଡିଲେ; ଏହିପରେ ଯୟାତି ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଏଠାରେ ଦେବୟାନୀ କାବ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇଛି, ଅନ୍ୟାୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି; ବୃଷପର୍ବନଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଏକ ତପସ୍ୱିନୀ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ତିନି ପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଯୟାତି ଦେଇଛନ୍ତି; ମୋ ଅଭାଗିନୀ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଦେଇଛି, ଏହି କଥା କହିବି।” “ଏହି ରାଜା ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ସେ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; କାବ୍ୟ, ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହୁଛି।" “ତୁମେ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମହାରାଜ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଇଛା ପୂରଣ କରିଛ; ଏହିପରି, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ଉପରେ ଆସିବ।" “ଏକ ନର, ଯେଉଁଥିରେ ନାରୀ ତାଙ୍କ ଋତୁ କାଳରେ ଅନୁରୋଧ କରେ, ତଥାପି ସେ ଯଦି ଦେଉନି, ସେ ଗର୍ଭ ହନ୍ତା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଏହି।" “ଯଦି ଏକ ନର ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ନାରୀ ତାଙ୍କ ଋତୁ ଅନୁରୋଧ କରେ, ତଥାପି ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମହନ୍ତା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।" “ଏହି ଚିନ୍ତା ଅନୁସାରେ, ଭୃଗୁମୁନି, ଅଧର୍ମ ଭୟରେ ମୁଁ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ କଲି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମ ନିମିତ୍ତରେ କିଛି କରିନି; ତୁମେ ମୋ ଅଧୀନ ନୁହେଁ, ରାଜା। ମିଥ୍ୟା ଚଳିତ୍ରରେ କୌଣସି ଚୋରି ହୁଏ ନାହିଁ, ନହୁଷପୁତ୍ର।" ଏହିପରି ଯୟାତି, ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଉଶନାସଙ୍କ ରୋଷରେ ଶାପିତ ହେଲେ; ତୁରନ୍ତ, ଯୁବାବସ୍ଥା ଛାଡି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନିଜେ ଉପରେ ଆସିଗଲା।