କବ୍ୟମୁନିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଯେଉଁଠି ତୁମେ ବାସ କରିଥିଲ, ହେ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ଦେବୟାନୀ, ସେଠି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବାସ କରିଥିଲି। ଧର୍ମରେ ତୁମେ ମୋ ଭଉଣୀ, ହେ ଶୁଭମୁଖୀ, ଏପରି କଥା କହନି। ମୁଁ ତୁମ ସହ ଖୁସିରେ ବାସ କରିଛି, ମୋ ମନେ କୌଣସି କ୍ରୋଧ ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି, ଯାଉଛି; ମୋ ଯାତ୍ରା ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ। ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିନାହିଁ, ଆଉ କେବେ ଆଉ ଏକ କଥାରେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କର। ସବୁବେଳେ ସଚେତନ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ରୁହ, ଓ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ତୁମେ ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ, ମୁଁ ପତିର ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି। ଯଦି ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କର, ତେବେ ଏମିତି ହେଉ। ଏହିପରେ, କଚଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ସଫଳତା ପାଇବ ନାହିଁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ତ୍ୟାଗ କରିବି, ଏହା ମୋ ଦୋଷ ନୁହେଁ। ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇଁ, ଚାହିଁଲେ ମୋତେ ଶାପ ଦିଅ। ମୁଁ ପ୍ରାଚୀନ ଧର୍ମ କଥା କହୁଛି, ଦେବୟାନୀ, ତୁମେ ଯେପରି କହୁଛ। ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶାପ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ ନାହିଁ। କୌଣସି ଋଷିପୁତ୍ର ତୁମ ହାତ ଧରିବେ ନାହିଁ। ମୋ ଜ୍ଞାନ ଫଳ ଦେବ ନାହିଁ, ଯେପରି ତୁମେ କହିଛ। ତଥାପି, ମୁଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ଶିଖେଇବି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏହା ଫଳିବ। ଏପରି କହି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ କଚ ତୁରନ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ କଚଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଓ ଖୁସିରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ କଚ, ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ତୁମର ଖ୍ୟାତି କେବେ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ, ତୁମେ ତୁମ ଅଂଶ ଅବଶ୍ୟ ପାଇବେ।” ଏହିପରେ, କଚ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ କରି ଫେରିଲେ, ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହେଲେ; କଚ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ସମୟ ତୁମ ଶୌର୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନର; ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କର, ହେ ପୁରନ୍ଦର।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମଘବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ୍ମତି ଦେଲେ ଓ ବନକୁ ଯିବାରେ ଦେଖିଲେ କିଛି ମହିଳା। ବନରେ ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନର ପରି ଶ୍ରୀମତୀମାନେ ଖେଳୁଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ପବନ ଦେବତା ଆକାର ଧାରଣ କରି ସେମାନଙ୍କର ପୋଶାକ ଉଡ଼ାଇଦେଲେ। ପରେ, ସମସ୍ତେ ପାଣିରୁ ବାହାରି ନିଜ ନିଜ ପୋଶାକ ନେଲେ, ଯେପରି ଥିଲା ସେପରି। ସେଠାରେ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଅଜାଣି ଦେବୟାନୀଙ୍କ ପୋଶାକ ନେଇଲେ, ଏହା ଅପରାଧ ବୋଲି ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଘଟଣାରୁ ଦେବୟାନୀ ଓ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦେବୟାନୀ ଶର୍ମିଷ୍ଠାକୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ମୋ ଶିଷ୍ୟା ହୋଇ ମୋ ପୋଶାକ କାହିଁକି ନେଲ? ଉଚିତ ଆଚରଣ ନଥିଲେ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ପାଇବ ନାହାଁ। ତୁମ ଠାରୁ ତୁମର ପିତା ସଦା ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା, ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ବିନମ୍ରତା ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତି। ତୁମେ ଅନୁରୋଧ କର, ପ୍ରଶଂସା କର, ଓ ଗ୍ରହଣ କର; ମୁଁ ହେଲି ଦାତାର କନ୍ୟା, ଯିଏ କେବେ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ହୋଇ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ କାହିଁକି କ୍ରୋଧ କରୁଛ? ତୁମେ ଭିକ୍ଷୁକ ଓ ପ୍ରତିଦାନ ପାଇବ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଣନା କରେ ନାହିଁ।” ଏପରି କଥା କହି, ଦେବୟାନୀ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ଅପମାନରେ ପୋଶାକ ଧରି ରହିଥିଲେ; ଶର୍ମିଷ୍ଠା ତାଙ୍କୁ ଏକ କୂଆରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ନିଜ ସହରକୁ ଚଲିଗଲେ। “ସେ ମୃତ” ବୋଲି ଭାବି, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ପଛକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ଯୟାତି ଶିକାର ଓ ପାନୀୟ ଜଳ ଅନ୍ବେଷଣ କରିବାକୁ ଥକି ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଲେ। ଜଳ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ କନ୍ୟା ଉପରେ। ଦେବୀ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଓ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ— “ହେ ଶ୍ୟାମଳା ଓ ଶୋଭାବନ୍ତୀ, ଚମକୁଥିବା ମଣିର ଦୁଇ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଛ, ତୁମେ କିଏ? ଏପରି ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ ଓ ଚତୁର ନିଶ୍ୱାସ କାହିଁକି?” “ଘାସ ଓ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଏହି କୂଆରେ କିପରି ପଡ଼ିଗଲ? ତୁମେ କାହାର କନ୍ୟା? ସବୁ କହ, ହେ କମଳକଟି।” ଦେବୟାନୀ ଉତ୍ତର କଲେ— “ମୁଁ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନରେ ଦେବତାମାନେ ବଧ କରାଯାଇଥିବା ଦାଉତ୍ୟମାନେ ପୁଣି ବଞ୍ଚାନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନିନାହଁ। ଏହି ମୋ ଡାହାଣ ହାତ, ରାଜା, ତାମ୍ର ନଖ ଅଛି; ମୋତେ ଧରି ଉଠା, କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାନ ବୋଲି ମନେ କରେ। ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ଶାନ୍ତ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ; ତେଣୁ ମୁଁ ଯେଉଁ କୂଆରେ ପଡ଼ିଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।” ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯୟାତି ତାଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହିଳା ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ଡାହାଣ ହାତ ଧରି ତାଙ୍କୁ କୂଆରୁ ଉଠାଇଲେ। ପରେ ରାଜା ଯୟାତି ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ। ଯୟାତି ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଦେବୟାନୀ ଘୂର୍ଣିକାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଘୂର୍ଣିକା, ଦୃତ ଯାଇ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହ; ମୁଁ ଏବେ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ସହରକୁ ଯିବି ନାହିଁ।” ଘୂର୍ଣିକା ଦୂତୀ ଭାବେ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ଖବର ନେଇ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ରାଜପାଳିସକୁ ଗଲେ, ଏବଂ କବ୍ୟଙ୍କୁ କମ୍ପିତ ହୃଦୟରେ କହିଲେ— “ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନବତୀ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ବନରେ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି।” ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, କବ୍ୟ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ବନକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଶୋକ ନେଇ।