ଏହି ଦିନ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତିନିଟି ନଗରର ଶତୃ, ଭୂତମାତା ଓ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କର ଅଜଗବ ଧନୁଷ ନେଇ, ତୃତୀୟ ନୟନର ଭୟଙ୍କର ଆଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା ସହ, ଶିବ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ଗଣେଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା, ଚବିଶି ଓ ଷଷ୍ଠି ଗଣ ସହିତ, ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ଯକ୍ଷମାନେ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏପଟେ, ଭୂତ, ଯକ୍ଷ, ସର୍ପ ଓ କିନ୍ନରମାନେ, ଏକ ପଦ୍ମ ଓ ଏକ ଅର୍ବୁଦ ସଂଖ୍ୟାରେ, ତିନି ଲକ୍ଷ ବାର ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ରଥ ସହିତ, ସୋମ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଲେ। ନକ୍ଷତ୍ରାସୁର, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅସୁରମାନେ, ଶନି ଓ ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସାତି ଲୋକ ଭୟକୁ ଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା, ଭୂମି, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ସମସ୍ତେ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ତାପରେ, ପିନାକୀ ଶିବ ତାଙ୍କର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ସୋମଙ୍କ ଦିଗରେ ଗତି କଲେ। ଦୁଇ ପକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁହିଁପକ୍ଷ ଭୀମସେନ ସମାନ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଥିଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦିନକୁ ଦିନ ବେଶି ଭୟଙ୍କର ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଶକାରୀ ହେଉଥିଲା। ଦୁହିଁପକ୍ଷର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା। ଅଗ୍ନିମୟ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଆକାଶ, ଭୂମି, ପାତାଳକୁ ପୋଡ଼ିଦେଲେ। ରୁଦ୍ର କ୍ରୋଧରେ ବ୍ରହ୍ମଶିର ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, ସୋମ ତାଙ୍କ ଅଫେଳ୍ୟ ସୋମାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଅସ୍ତ୍ର ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର, ଆକାଶରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ସେମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଆତଙ୍କିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଇଁ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିବାରଣ କଲେ। ସେ ସୋମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୋମ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ଅନାବଶ୍ୟକ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲା? ଏହା ଲୋକଙ୍କ ନାଶକାରୀ। ତୁମେ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ ଅପହରଣ କରି ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲା, ଏହି ଦୋଷରେ ତୁମେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତିକାରୀ ଗ୍ରହ ହେବ। ଏବେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଏହି ଜନାନୀକୁ ଏହାର ସ୍ୱାମୀ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଫେରାଇଦିଅ—ଅନ୍ୟର ଜିନିଷ ଫେରାଇଦେବାରେ କୌଣସି ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ।” ସୋମ ଶାନ୍ତ ହେଇ, “ଏମିତି ହେଉ” ବୋଲି ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛୁଆଇଲେ। ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କ ଜନାନୀ ତାରାକୁ ପୁନଃ ପାଇ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ଏକ ବର୍ଷ ଶେଷରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦିବ୍ୟ ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ଦେବୀୟ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ଏକ ଶିଶୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାରାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ହାତୀ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ନାମ ‘ଗଜୈଦ୍ୟ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଏବଂ ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିବାରୁ ‘ବୁଧ’ ରାଜପୁତ୍ର ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଲେ। ସେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମୟରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ୱଳତାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଦେବ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଆସିଲେ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ଉତ୍ସବ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାରାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି ଶିଶୁ କାହାର ପୁତ୍ର?” ତାରା ଲଜ୍ଜାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ, ପୁନପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲେ ବି ସେ ଶର୍ମିତ ରହିଲେ। ଶେଷରେ, ସେ କହିଲେ: “ଏହି ପୁଅ ସୋମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଛି।” ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ଏହି ପୁଅକୁ ନେଇ, ତାଙ୍କ ନାମ ‘ବୁଧ’ ରଖି, ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ। ସେ ଅଭିଷେକ କରି, ବୁଧକୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ସମାନ ଗୃହସ୍ଥ ଅଧିକାର ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଏହି ଅଧିକାର ଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେଖିଥିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ବୁଧ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏବଂ ଇଳାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବୁଧ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ନିଜ ତପସ୍ୱୀ ଶକ୍ତିରେ ଏକ ଶତାଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ସେ ‘ପୁରୁରବା’ ନାମରେ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ହିମବତ୍ତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଖରରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜା ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେଶି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ବିନାଶ ହେଲେ। ଉର୍ବଶୀ ତାଙ୍କ ରୂପରେ ମୋହିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଦାରା ହେଲେ। ସେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ଭୂମି, ପର୍ବତ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ସ୍ୱୟଂ ଯଶସ୍ୱୀ ଚାମରାବହନୀ ଖ୍ୟାତି ସଦା ଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୟାରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଆସନର ଅର୍ଧଅଂଶ ଦେଲେ। ସେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମକୁ ସମତୁଳ୍ୟ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଦେବତା ଏକଦିନ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ରାଜା ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ଦେଲେ। ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ତିନିଟି ଆସନ ଆଣି, ତାଙ୍କୁ ବସାଇ ଧର୍ମକୁ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ। ଅର୍ଥ ଲୋଭରେ ଶାପ ଦେଲେ—“ତୁମର ନାଶ ହେବ।” କାମ କହିଲେ—“ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ତୁମେ ବିକାରଗ୍ରସ୍ତ ହେବ। କୁମାରବନରେ ଉର୍ବଶୀଠାରୁ ବିୟୋଗ ଭୋଗିବ।” ଧର୍ମ କହିଲେ—“ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଧାର୍ମିକ ରହିବ; ତୁମର ବଂଶ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାରା ଯାଏଁ ଅବିନାଶୀ ରହିବ।” “ସେହି ବଂଶ ଶତ ଶତ ଗୁଣି ଉନ୍ନତି ପାଉ ଓ ପୃଥିବୀରୁ କେବେ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ।” ଏପରି କହି ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, କେବେକେବେ ଦକ୍ଷିଣବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଚାରିଅଟରେ ଚଢ଼ି। ଏକଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ, ସେ କେଶି ଦାନବପତି ଦ୍ୱାରା ଉଡ଼ାଯାଉଥିବା ଚିତ୍ରଲେଖା ଓ ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ଦେଖିଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି, ବୁଧଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରୁରବା ଖ୍ୟାତି ଲାଗି ବାୟୁଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ ଓ କେଶିଙ୍କୁ ବିଜୟ କଲେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ପୁରୁରବାଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କଲେ, ଉର୍ବଶୀକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ।