ସୋମ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ଦଶଦିଗରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସାଧୁମାନେ ପବିତ୍ର କରିଥିବା ଦୁର୍ଲଭ ଶାସନ ଲାଭ କରି, ସପ୍ତ ଲୋକରେ ଏକମାତ୍ର ଅଧିପତି ହେଇଥିଲେ। ଏକଦିନ ସୋମ ଏକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଆସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା ତାରା ଉପରେ—ଏଠି ତାରା ଅନେକ ଫୁଲରେ ସଜିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଚିକଣ ଦେହ ତାଙ୍କର ଏକାନ୍ତରେ ଭାରି ହୋଇଥିଲା, ଫୁଲ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶରୀର କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଥିଲା। ତାରା, ଦେବତାଙ୍କର ଉପାଧ୍ୟାୟ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ମନୋହର ବଡ଼ ଆଖି ଥିଲେ, ସେ ଭଲୋକର ପ୍ରେମର ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ସୋମ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଚୁଲ ଧରି ଧରିଥିଲେ। ତାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ସୋମଙ୍କ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ରୂପ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ମନ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ପରେ ସୋମ ତାରାକୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ। ସୋମ ନିଜ ଘରରେ ମଧ୍ୟ ତାରା ସହିତ ମିଳନର ଆନନ୍ଦରେ ତୃପ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏଠି ବୃହସ୍ପତି, ତାରା ରହିବାର ଦୁଃଖରେ, ତାଙ୍କୁ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାରେ ଲଗି ଥିଲେ। ସେ କୌଣସି ଶାପ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବିଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ତାରାକୁ ଫେରାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏଠି ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଲୋକଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଦୂର କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ବୃହସ୍ପତି ସୋମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, 'ମୋ ପତ୍ନୀକୁ ଫେରାଇଦିଅ।' କିନ୍ତୁ ସୋମ ତାରା ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ବନ୍ଧି ଥିବାରୁ ଫେରାଇଦେଲେ ନାହିଁ। ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ସାଧ୍ୟ, ମାରୁତ, ଲୋକପାଳ ଏକସাথে ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତଥାପି ସୋମ ତାରାକୁ ଫେରାଇଦେଲେ ନାହିଁ; ଏହା ଦେଖି ଶିବ ଭୟଙ୍କର ରୂପେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ। ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠି ଭାମଦେବ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାଁଠି ଲକ୍ଷ୍ୟ Rudra ତାଙ୍କର ପଦ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ପାହାଡ଼ରେ ବସିଥିବା, ଧନୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶିବ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଆସ୍ଥାରେ ବାନ୍ଧି ମନେ ରହିଥିଲେ। ଶିବ ତାଙ୍କର ଅଜଗବା ଧନୁ ନେଇ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ, ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ, ସୋମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଗଣେଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଚବିଶ ଓ ସଠି ଦଳ ସହିତ, ଯକ୍ଷର ଅଧିପତି ଅନେକ କୋଟି ଦଳ ସହିତ ରଥ ଉପରେ ଯାଇଥିଲେ। ଏହିପରି ବେତାଳ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, କିନ୍ନର ଏକ ପଦ୍ମା ଓ ଏକ ଅର୍ବୁଦ ସଂଖ୍ୟାରେ, ଏବଂ ତିନି ଲକ୍ଷ ଓ ବାର ହଜାର ରଥ ସହିତ, ସୋମ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ନକ୍ଷତ୍ର-ଦେମନ, ଦୈତ୍ୟ, ଅସୁର ଦଳ, ଶନି ଓ ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହିତ, ସପ୍ତ ଲୋକ ଭୟରେ ଆବୃତ ହେଇଗଲା, ପୃଥିବୀ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର କମ୍ପିଗଲା। ଏହିପରି ଶିବ, ଜ୍ୱଳିତ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ସୋମଙ୍କ ଉପରେ ସିଧାଗଲେ; ଦୁଇ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୀର୍ଘ ହେଇଗଲା, ଦୁଇପକ୍ଷର ଦଳ ଜ୍ୱଳିତ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ବିନାଶ ହେଇଗଲା। ଅଗ୍ନିମୟ ଅସ୍ତ୍ର ତିନି ଲୋକକୁ ଜଳାଇଦେଲା; କ୍ରୁଧ୍ଧ ରୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମଶିରା ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, ସୋମ ନିର୍ବିକଳଙ୍କ ସୋମ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବରେ ସମୁଦ୍ର, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶରେ ଭୟ ଆସିଗଲା; ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଏକାନ୍ତରେ ଯାଇ, ଦୁଇ ଦଳକୁ ରୋକିଲେ। ସେ ସୋମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, 'କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ଅକାରଣ ଅନ୍ୟର ପତ୍ନୀ ଅପହରଣ କରି ଦୁଃଖ ଆଣିଛ?' 'ତୁମେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପଶକ୍ତି ଗ୍ରହ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏବେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ତାରାକୁ ଫେରାଇଦିଅ—ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଫେରାଇଦେବାରେ କୌଣସି ଅପମାନ ନାହିଁ।' ସୋମ ନମ୍ର ହୋଇ, 'ଏହିପରି ହେବ,' ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛି ହଟିଲେ। ବୃହସ୍ପତି ତାରାକୁ ଫେରାଇପାଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, ରୁଦ୍ର ସହିତ। ବର୍ଷ ଶେଷରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦିନ ଆସିଲା, ଏକ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲା—ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦିବ୍ୟ ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦେବୀୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ତାରାର ଗର୍ଭରୁ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା, ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ, ହାତୀ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଦିକର୍ତ୍ତା ହେଲେ। ତାଙ୍କର ନାମ ଥିଲା ଗଜବୈଦ୍ୟ, ଏହା ରାଜା ସୋମଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେବାରୁ ବୁଧ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ, ସେ ଦିବ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଆସିଲେ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଘରରେ ଜନ୍ମ ଉତ୍ସବରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାରାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, 'ଏହି ଶିଶୁ କିଏଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ?' ତାରା ଲଜ୍ଜାରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ ପୁନପୁନ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ତଥାପି ତାରା ଲଜ୍ଜାରେ ଚୁପ ରହିଲେ। ଅନ୍ତେ, ତାରା କହିଲେ, 'ସୋମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲି।' ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ଶିଶୁକୁ ନେଇ, ବୁଧ ନାମ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି କରିଦେଲେ। ଦିବ୍ୟ ଅଭିଷେକ କରି, ତାଙ୍କୁ ଘରର ମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ସମାନ ଅଧିକାର ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଦେଇଥିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ବୁଧ ଏଠିଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ; ଏବଂ ଇଲାଙ୍କର ଗର୍ଭରେ ବୁଧ ଏକ ଧର୍ମୀୟ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେ ନିଜ ତେଜରେ ଏକ ଶତାଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ; ସେ ପୁରୁରବା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ। ହିମବତ୍ ଶିଖରରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜି, ସେ ଲୋକର ଅଧିପତି ହେଲେ, ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପର ଶାସକ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେଶି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ନିହତ ହେଲେ; ଉର୍ବଶୀ ତାଙ୍କ ରୂପରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପର ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ଅରଣ୍ୟ, ଉଦ୍ୟାନ ତାଙ୍କର ଧର୍ମରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲା, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ। ଯଶ, ଚୌରୀଧାରଣ କରି, ସେହି ରାଜାଙ୍କର ସାଥୀ ଭାବେ ସଦା ରହିଥିଲା; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃପାରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆଧା ଆସନ ଦେଇଥିଲେ।