अनघो नाम वैभ्राजः पाञ्चालाधिपतिः पुरा पुत्रार्थी देवदेवेशं हरिं नारायणं प्रभुम्
पूर्वी अनघ वैभ्राज नावाचा, पांचाळांचा राजा, पुत्रप्राप्तीसाठी देवाधिदेव हरि नारायणाची उपासना करत होता.
आराधयामास विभुं तीव्रव्रतपरायणः ततः कालेन महता तुष्टस्तस्य जनार्दनः
तो कठोर व्रतांनी भक्ती करत राहिला; बराच काळ गेल्यावर जनार्दन त्याच्यावर प्रसन्न झाला.
वरं वृणीष्व भद्रं ते हृदयेनेप्सितं नृप एवमुक्तस्तु देवेन वव्रे स वरमुत्तमम्
"राजा, तुझ्या मनातलं जे हवं ते वर माग," असं देवाने म्हटलं. तेव्हा राजाने सर्वोच्च वर मागितला.
पुत्रं मे देहि देवेश महाबलपराक्रमम् पारगं सर्वशास्त्राणां धार्मिकं योगिनां परम्
"देवाधिदेवा, मला असा पुत्र दे, जो अत्यंत बलवान, शूर, सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत, धर्मनिष्ठ आणि योग्यांमध्ये श्रेष्ठ असेल."
सर्वसत्त्वरुतज्ञं मे देहि योगिनमात्मजम् एवमस्त्विति विश्वात्मा तमाह परमेश्वरः
"माझ्या पुत्राला सर्व सजीवांची भाषा समजणारा, योगी असावा," असं त्याने मागितलं. तेव्हा परमेश्वर, विश्वात्मा म्हणाला, "तसं होईल."
पश्यतां सर्वदेवानां तत्रैवान्तरधीयत ततः स तस्य पुत्रो ऽभूद् ब्रह्मदत्तः प्रतापवान्
सर्व देवांच्या समोरच तो तिथेच अदृश्य झाला; मग त्याला ब्रह्मदत्त नावाचा तेजस्वी पुत्र झाला.
सर्वसत्त्वानुकम्पी च सर्वसत्त्वबलाधिकः सर्वसत्त्वरुतज्ञश्च सर्वसत्त्वेश्वरेश्वरः
तो सर्व सजीवांवर दयाळू, सर्वांपेक्षा बलवान, सर्वांची भाषा जाणणारा आणि सर्व सजीवांचा स्वामी होता.
अहसत्तेन योगात्मा स पिपीलिकरागतः यत्र तत्कीटमिथुनं रममाणमवस्थितम्
एकदा तो योगी मुंगीच्या रूपात गेला, जिथे कीटकांचं एक जोडलं आनंदात होतं.
ततः सा संनतिर्दृष्ट्वा तं हसन्तं सुविस्मिता किमप्याशङ्क्य मनसा तमपृच्छन्नरेश्वरम्
तेव्हा त्याला हसताना पाहून ती मुंगी फारच आश्चर्यचकित झाली; काहीतरी शंका येऊन तिने मनातल्या मनात राजाला विचारलं.
अकस्मादतिहासस्ते किमर्थमभवन्नृप हास्यहेतुं न जानामि यदकाले कृतं त्वया
"राजा, अचानक हा हसण्याचा प्रसंग का आला? मला हसण्याचं कारण कळलं नाही, आणि हे तू या वेळी का केलंस तेही समजलं नाही."
अवदद्राजपुत्रो ऽपि स पिपीलिकभाषितम् रागवाग्भिः समुत्पन्नम् एतद्धास्यं वरानने
राजपुत्र म्हणाला, "हे सुंदर मुखवाली, तुझ्या या मुंगीच्या बोलण्यामुळे, प्रेमाच्या शब्दांमुळे मला हसू आलं."
न चान्यत्कारणं किंचिद् धास्यहेतौ शुचिस्मिते न सामन्यत् तदा देवी प्राहालीकमिदं वचः
"शुद्ध हास्यवाली, हसण्यामागे दुसरं काही कारण नव्हतं; ते साधं नव्हतं." तेव्हा राणीने खोटं बोल सांगितलं.
अहमेवाद्य हसिता न जीविष्ये त्वयाधुना कथं पिपीलिकालापं मर्त्यो वेत्ति विना सुरान्
आज मी एकटीच हसले; आता तुझ्यामुळे मी जगणार नाही. देवांशिवाय कोणत्याही माणसाला मुंग्यांची भाषा कशी कळेल?
तस्मात्त्वयाहम् एवेह हसिता किमतः परम् ततो निरुत्तरो राजा जिज्ञासुस्तत्पुरो हरेः
म्हणून इथे फक्त तुझ्यामुळेच मी हसले गेले—आता यापेक्षा आणखी काय सांगावे? मग राजा उत्तर देऊ शकला नाही आणि त्याने हरिप्रती विचारण्याची इच्छा केली.
आस्थाय नियमं तस्थौ सप्तरात्रमकल्मषः स्वप्ने प्राह हृषीकेशः प्रभाते पर्यटन्पुरम्
राजाने नियम पाळून सात रात्री शुद्ध राहिला; त्याच्या स्वप्नात हृषीकेशाने त्याच्याशी बोलले, आणि सकाळी तो नगरात फिरू लागला.
वृद्धद्विजो यस्तद्वाक्यात् सर्वं ज्ञास्यस्यशेषतः इत्युक्त्वान्तर्दधे विष्णुः प्रभाते ऽथ नृपः पुरात्
त्या वृद्ध ब्राह्मणाला त्या उपदेशामुळे सर्व काही पूर्णपणे कळेल—असे सांगून विष्णू अदृश्य झाला; मग सकाळी राजा नगरातून बाहेर पडला.
निर्गच्छन्मन्त्रिसहितः सभार्यो वृद्धमग्रतः गदन्तं विप्रम् आयान्तं तं वृद्धं संददर्श ह
मंत्री आणि पत्नीबरोबर राजा निघाला, आणि समोर एक वृद्ध ब्राह्मण येताना, बोलत चालताना त्याने पाहिला.
ये विप्रमुख्याः कुरुजाङ्गलेषु दाशास्तथा दाशपुरे मृगाश्च कालञ्जरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे ते वयमत्र सिद्धाः
आम्ही कुरूंच्या जांगल प्रदेशातील श्रेष्ठ ब्राह्मण, दाशपूरातील दास, काळिंजरातील हरिण, आणि मानससरातले सात चक्रवाक पक्षी—आम्ही इथे सिद्धी मिळवली आहे.
इत्याकर्ण्य वचस्ताभ्यां स पपात शुचा ततः जातिस्मरत्वमगमत् तौ च मन्त्रिवराव् उभौ
त्यांच्याकडून हे शब्द ऐकून तो दुःखाने खाली पडला; मग दोन्ही मुख्य मंत्री पूर्वजन्माची आठवण मिळवू लागले.
कामशास्त्रप्रणेता च बाभ्रव्यस्तु सुबालकः पाञ्चाल इति लोकेषु विश्रुतः सर्वशास्त्रवित्
कामशास्त्राचे रचनाकार बाभ्रव्य, लोकांमध्ये पांडित्याने प्रसिद्ध असलेले पंचाळ, हे सर्व शास्त्रात निपुण असूनही ते अजून तरुण होते.
कण्डरीको ऽपि धर्मात्मा वेदशास्त्रप्रवर्तकः भूत्वा जातिस्मरौ शोकात् पतिताव् अग्रतस्तदा
कंडरिकही धर्मनिष्ठ आणि वेदशास्त्राचा प्रचारक होता; त्यालाही पूर्वजन्माची आठवण झाली आणि दुःखाने दोघे त्याच्या पुढे कोसळले.
हा वयं योगविभ्रष्टाः कामतः कर्मबन्धनाः एवं विलप्य बहुशस् त्रयस्ते योगपारगाः
अरे, आपण योगातून खाली पडलो, इच्छेने आणि कर्माच्या बंधनात अडकलो! असे पुन्हा पुन्हा हळहळत, ते तिघेही योगात पारंगत होते.
विस्मयाच्छ्राद्धमाहात्म्यम् अभिनन्द्य पुनः पुनः ततस्तस्मै धनं दत्त्वा प्रभूतग्रामसंयुतम्
आश्चर्याने, त्यांनी श्राद्धाचे महत्त्व वारंवार गौरवले; मग त्याला भरपूर संपत्ती आणि अनेक गावे दिली.
विसृज्य ब्राह्मणं तं च वृद्धं धनमुदान्वितम् आत्मीयं नृपतिः पुत्रं नृपलक्षणसंयुतम्
त्यांनी त्या वृद्ध ब्राह्मणाला आणि त्याच्या संपत्तीसह मुक्त केले; राजाने आपल्या मुलाला, राजगुणांनी युक्त, राज्यावर बसवले.
विष्वक्सेनाभिधानं तु राजा राज्ये ऽभ्यषेचयत् मानसे मिलिताः सर्वे ततस्ते योगिनां वराः
राजाने त्याला विष्वक्सेन हे नाव देऊन राज्याभिषेक केला; मानससरात एकत्र आलेले सर्वजण योगींच्या श्रेष्ठांत होते.
ब्रह्मदत्तादयस्तस्मिन् पितृसक्ता विमत्सराः संनतिश्चाभवद्भ्रष्टा मयैतत्किल कारितम्
तेथे ब्रह्मदत्त आणि इतर सर्व, पितरांप्रती भक्ती ठेवणारे आणि द्वेषरहित, उपस्थित होते; हे सर्व मीच घडवले.
राज्यत्यागफलं सर्वं यदेतद् अभिलष्यते तथेति प्राह राजा तु पुनस्तामभिनन्दयन्
राज्यत्यागाने मिळणारे सर्व फल—जे काही इच्छिले जाते—राजाने 'तसेच होवो' असे म्हणून पुन्हा समाधान व्यक्त केले.
त्वत्प्रसादादिदं सर्वं मयैतत्प्राप्यते फलम् ततस्ते योगमास्थाय सर्व एव वनौकसः
तुझ्या कृपेने मला हे सर्व फळ मिळाले; मग ते सर्व वनात राहणारे योगाचा अभ्यास करू लागले.
ब्रह्मरन्ध्रेण परमं पदमापुस्तपोबलात् एवमायुर्धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च
ब्रह्मरंध्रातून, तपश्चर्येच्या बळावर, त्यांनी परमपद मिळवले—अशीच दीर्घायुष्य, संपत्ती, विद्या, स्वर्ग, मोक्ष आणि सुखे मिळतात.
प्रयच्छन्ति सुतान्राज्यं नृणां प्रीताः पितामहाः य इदं पितृमाहात्म्यं ब्रह्मदत्तस्य च द्विजाः
पितरांनी प्रसन्न होऊन, हे पितृमहात्म्य आणि ब्रह्मदत्ताचे माहात्म्य जे ब्राह्मण म्हणतात, त्यांना पुत्र आणि राज्य देतात.