कथं सत्त्वरुतज्ञो ऽभूद् ब्रह्मदत्तो धरातले तच्चाभवत्कस्य कुले चक्रवाकचतुष्टयम्
ब्रह्मदत्ताला पृथ्वीवर सत्त्वांच्या आवाजाचं ज्ञान कसं मिळालं? आणि कुणाच्या कुळात ती चार चक्रवाक पक्षी जन्मले?
तस्मिन्नेव पुरे जातास् ते च चक्राह्वयास्तदा वृद्धद्विजस्य दायादा विप्रा जातिस्मराः पुरा
त्याच नगरात ते चक्र नावाने ओळखले जाणारे जन्मले होते; ते वृद्ध ब्राह्मणाचे वारस होते, आणि पूर्वजन्म आठवणारे जुने ब्राह्मण होते.
धृतिमांस्तत्त्वदर्शी च विद्याचण्डस् तपोत्सुकः नामतः कर्मतश्चैते सुदरिद्रस्य ते सुताः
ते स्थिर, सत्यदर्शी, वेदपाठी आणि तपासाठी उत्सुक होते; नावाने आणि कृतीने, ते फार गरीब माणसाची मुले होती.
तपसे बुद्धिरभवत् तदा तेषां द्विजन्मनाम् यास्यामः परमां सिद्धिम् इत्य् ऊचुस् ते द्विजोत्तमाः
त्या ब्राह्मणांमध्ये एकदा तप करण्याची इच्छा निर्माण झाली; 'आम्ही सर्वोच्च सिद्धी मिळवू,' असं त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी ठरवलं.
ततस्तद्वचनं श्रुत्वा सुदरिद्रो महातपाः उवाच दीनया वाचा किमेतदिति पुत्रकाः
मग ती वचने ऐकून, सुदरिद्र हा महान तपस्वी, दीन आवाजात म्हणाला, "माझ्या मुलांनो, हे काय घडले आहे?"
अधर्म एष इति वः पिता तान् अभ्यवारयत् वृद्धं पितरमुत्सृज्य दरिद्रं वनवासिनः
हे अधर्म आहे, असं तुमच्या वडिलांनी सांगितलं आणि त्यांना रोखलं; पण ते गरीब मुलं वृद्ध वडिलांना सोडून जंगलात राहायला गेली.
को नु धर्मो ऽत्र भविता मत्त्यागाद्गतिरेव वा ऊचुस्ते कल्पिता वृत्तिस् तव तात वदस्व तत्
"इथे नेमका धर्म कोणता आहे? जिवंत असताना सोडून देणं योग्य आहे का? बाबा, तुम्ही काय उपजीविका ठरवली आहे ती सांगा," असं त्यांनी विचारलं.
वित्तमेतत्पुरो राज्ञः स ते दास्यति पुष्कलम् धनं ग्रामसहस्राणि प्रभाते पठतस्तव
"तुमच्यासमोरचं हे धन राजाचं आहे; सकाळी पाठ केल्यावर तो तुला भरपूर धन, हजारो गावे देईल," असं सांगितलं.
ये विप्रमुख्याः कुरुजाङ्गलेषु दाशास्तथा दाशपुरे मृगाश्च कालञ्जरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे ते वयमत्र सिद्धाः
कुरुजांगलातील श्रेष्ठ ब्राह्मण, दाशापुरातील नोकर, काळंजरमधील हरणं आणि मानसातील सात चक्रवाक पक्षी — आम्ही इथे सर्व सिद्ध झालो आहोत.
इत्युक्त्वा पितरं जग्मुस् ते वनं तपसे पुनः वृद्धो ऽपि राजभवनं जगामात्मार्थसिद्धये
असं वडिलांना सांगून ते पुन्हा तपासाठी जंगलात गेले; वृद्ध वडीलही स्वतःच्या हेतूसाठी राजवाड्यात गेले.
अनघो नाम वैभ्राजः पाञ्चालाधिपतिः पुरा पुत्रार्थी देवदेवेशं हरिं नारायणं प्रभुम्
पूर्वी अनघ वैभ्राज नावाचा, पांचाळांचा राजा, पुत्रप्राप्तीसाठी देवाधिदेव हरि नारायणाची उपासना करत होता.
आराधयामास विभुं तीव्रव्रतपरायणः ततः कालेन महता तुष्टस्तस्य जनार्दनः
तो कठोर व्रतांनी भक्ती करत राहिला; बराच काळ गेल्यावर जनार्दन त्याच्यावर प्रसन्न झाला.
वरं वृणीष्व भद्रं ते हृदयेनेप्सितं नृप एवमुक्तस्तु देवेन वव्रे स वरमुत्तमम्
"राजा, तुझ्या मनातलं जे हवं ते वर माग," असं देवाने म्हटलं. तेव्हा राजाने सर्वोच्च वर मागितला.
पुत्रं मे देहि देवेश महाबलपराक्रमम् पारगं सर्वशास्त्राणां धार्मिकं योगिनां परम्
"देवाधिदेवा, मला असा पुत्र दे, जो अत्यंत बलवान, शूर, सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत, धर्मनिष्ठ आणि योग्यांमध्ये श्रेष्ठ असेल."
सर्वसत्त्वरुतज्ञं मे देहि योगिनमात्मजम् एवमस्त्विति विश्वात्मा तमाह परमेश्वरः
"माझ्या पुत्राला सर्व सजीवांची भाषा समजणारा, योगी असावा," असं त्याने मागितलं. तेव्हा परमेश्वर, विश्वात्मा म्हणाला, "तसं होईल."
पश्यतां सर्वदेवानां तत्रैवान्तरधीयत ततः स तस्य पुत्रो ऽभूद् ब्रह्मदत्तः प्रतापवान्
सर्व देवांच्या समोरच तो तिथेच अदृश्य झाला; मग त्याला ब्रह्मदत्त नावाचा तेजस्वी पुत्र झाला.
सर्वसत्त्वानुकम्पी च सर्वसत्त्वबलाधिकः सर्वसत्त्वरुतज्ञश्च सर्वसत्त्वेश्वरेश्वरः
तो सर्व सजीवांवर दयाळू, सर्वांपेक्षा बलवान, सर्वांची भाषा जाणणारा आणि सर्व सजीवांचा स्वामी होता.
अहसत्तेन योगात्मा स पिपीलिकरागतः यत्र तत्कीटमिथुनं रममाणमवस्थितम्
एकदा तो योगी मुंगीच्या रूपात गेला, जिथे कीटकांचं एक जोडलं आनंदात होतं.
ततः सा संनतिर्दृष्ट्वा तं हसन्तं सुविस्मिता किमप्याशङ्क्य मनसा तमपृच्छन्नरेश्वरम्
तेव्हा त्याला हसताना पाहून ती मुंगी फारच आश्चर्यचकित झाली; काहीतरी शंका येऊन तिने मनातल्या मनात राजाला विचारलं.
अकस्मादतिहासस्ते किमर्थमभवन्नृप हास्यहेतुं न जानामि यदकाले कृतं त्वया
"राजा, अचानक हा हसण्याचा प्रसंग का आला? मला हसण्याचं कारण कळलं नाही, आणि हे तू या वेळी का केलंस तेही समजलं नाही."
अवदद्राजपुत्रो ऽपि स पिपीलिकभाषितम् रागवाग्भिः समुत्पन्नम् एतद्धास्यं वरानने
राजपुत्र म्हणाला, "हे सुंदर मुखवाली, तुझ्या या मुंगीच्या बोलण्यामुळे, प्रेमाच्या शब्दांमुळे मला हसू आलं."
न चान्यत्कारणं किंचिद् धास्यहेतौ शुचिस्मिते न सामन्यत् तदा देवी प्राहालीकमिदं वचः
"शुद्ध हास्यवाली, हसण्यामागे दुसरं काही कारण नव्हतं; ते साधं नव्हतं." तेव्हा राणीने खोटं बोल सांगितलं.
अहमेवाद्य हसिता न जीविष्ये त्वयाधुना कथं पिपीलिकालापं मर्त्यो वेत्ति विना सुरान्
आज मी एकटीच हसले; आता तुझ्यामुळे मी जगणार नाही. देवांशिवाय कोणत्याही माणसाला मुंग्यांची भाषा कशी कळेल?
तस्मात्त्वयाहम् एवेह हसिता किमतः परम् ततो निरुत्तरो राजा जिज्ञासुस्तत्पुरो हरेः
म्हणून इथे फक्त तुझ्यामुळेच मी हसले गेले—आता यापेक्षा आणखी काय सांगावे? मग राजा उत्तर देऊ शकला नाही आणि त्याने हरिप्रती विचारण्याची इच्छा केली.
आस्थाय नियमं तस्थौ सप्तरात्रमकल्मषः स्वप्ने प्राह हृषीकेशः प्रभाते पर्यटन्पुरम्
राजाने नियम पाळून सात रात्री शुद्ध राहिला; त्याच्या स्वप्नात हृषीकेशाने त्याच्याशी बोलले, आणि सकाळी तो नगरात फिरू लागला.
वृद्धद्विजो यस्तद्वाक्यात् सर्वं ज्ञास्यस्यशेषतः इत्युक्त्वान्तर्दधे विष्णुः प्रभाते ऽथ नृपः पुरात्
त्या वृद्ध ब्राह्मणाला त्या उपदेशामुळे सर्व काही पूर्णपणे कळेल—असे सांगून विष्णू अदृश्य झाला; मग सकाळी राजा नगरातून बाहेर पडला.
निर्गच्छन्मन्त्रिसहितः सभार्यो वृद्धमग्रतः गदन्तं विप्रम् आयान्तं तं वृद्धं संददर्श ह
मंत्री आणि पत्नीबरोबर राजा निघाला, आणि समोर एक वृद्ध ब्राह्मण येताना, बोलत चालताना त्याने पाहिला.
ये विप्रमुख्याः कुरुजाङ्गलेषु दाशास्तथा दाशपुरे मृगाश्च कालञ्जरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे ते वयमत्र सिद्धाः
आम्ही कुरूंच्या जांगल प्रदेशातील श्रेष्ठ ब्राह्मण, दाशपूरातील दास, काळिंजरातील हरिण, आणि मानससरातले सात चक्रवाक पक्षी—आम्ही इथे सिद्धी मिळवली आहे.
इत्याकर्ण्य वचस्ताभ्यां स पपात शुचा ततः जातिस्मरत्वमगमत् तौ च मन्त्रिवराव् उभौ
त्यांच्याकडून हे शब्द ऐकून तो दुःखाने खाली पडला; मग दोन्ही मुख्य मंत्री पूर्वजन्माची आठवण मिळवू लागले.
कामशास्त्रप्रणेता च बाभ्रव्यस्तु सुबालकः पाञ्चाल इति लोकेषु विश्रुतः सर्वशास्त्रवित्
कामशास्त्राचे रचनाकार बाभ्रव्य, लोकांमध्ये पांडित्याने प्रसिद्ध असलेले पंचाळ, हे सर्व शास्त्रात निपुण असूनही ते अजून तरुण होते.