विष्णुत्वं शृणु विष्णोश्च हरित्वं च कृते युगे वैकुण्ठत्वं च देवेषु कृष्णत्वं मानुषेषु च
विष्णूचे दिव्यत्व, कृतयुगात त्याचा हरिरूप, देवांमध्ये वैकुंठरूप आणि माणसांमध्ये कृष्णरूप कसे होते, ते ऐक.
ईश्वरस्य हि तस्यैषा कर्मणां गहना गतिः संप्रत्यतीतान्भव्यांश्च शृणु राजन्यथातथम्
त्या ईश्वराची कर्मांची वाट फारच गूढ आहे. राजन, आता जे घडले, जे आहे आणि जे पुढे घडणार आहे, ते मी तुला जसेच्या तसे सांगतो, ते नीट ऐक.
अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान्प्रभुः नारायणो ह्यनन्तात्मा प्रभवो ऽव्यय एव च
जो अव्यक्त असूनही प्रकट रूपात वास करणारा आहे, तोच भगवंत, नारायण, अनंत आत्मा, सर्वांचा उगम आणि अखंड राहणारा आहे.
एष नारायणो भूत्वा हरिरासीत्सनातनः ब्रह्मा वायुश्च सोमश्च धर्मः शक्रो बृहस्पतिः
हा नारायण, हरिरूप धारण करून, सनातन आहे. तोच ब्रह्मा, वायू, सोम, धर्म, शक्र आणि बृहस्पती आहे.
अदितेरपि पुत्रत्वम् एव याति युगे युगे एष विष्णुरिति ख्यात इन्द्रस्यावरजो विभुः
हा प्रत्येक युगात अदितीचा पुत्र म्हणून जन्म घेतो. हा विष्णू, इंद्राचा धाकटा भाऊ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
प्रसादजं ह्यस्य विभोर् अदित्याः पुत्रकारणम् वधार्थं सुरशत्रूणां दैत्यदानवरक्षसाम्
या सर्वशक्तिमानाचा प्रसाद म्हणून, अदितीचा पुत्र होण्यासाठी, देवांचे शत्रू असलेल्या दैत्य, दानव आणि राक्षसांच्या संहारासाठी त्याचा जन्म होतो.
प्रधानात्मा पुरा ह्येष ब्रह्माणमसृजत्प्रभुः सो ऽसृजत्पूर्वपुरुषः पुराकल्पे प्रजापतीन्
पूर्वी या प्रधानस्वरूप परमेश्वराने ब्रह्माचा निर्माण केला; त्या आदिपुरुषाने मग मागील कल्पात प्रजापतींची निर्मिती केली.
असृजन्मानवांस्तत्र ब्रह्मवंशाननुत्तमान् तेभ्यो ऽभवन्महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम्
तिथे त्याने मनूंची आणि ब्रह्माच्या श्रेष्ठ वंशांची निर्मिती केली. त्या महात्म्यांपासून, ब्रह्माचे शाश्वत रूप अनेक प्रकारांनी प्रकट झाले.
एतदाश्चर्यभूतस्य विष्णोः कर्मानुकीर्तनम् कीर्तनीयस्य लोकेषु कीर्त्यमानं निबोध मे
आता या विष्णूच्या अद्भुत कर्मांची कथा, जी लोकांमध्ये नेहमी गातात आणि गौरवतात, ती मी तुला सांगतो, ती ऐक.
वृते वृत्रवधे तत्र वर्तमाने कृते युगे आसीत्त्रैलोक्यविख्यातः सङ्ग्रामस्तारकामयः
वृत्राचा वध झाल्यावर, त्या कृतयुगात, त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असलेला तारकामय नावाचा युद्ध झाला.
यत्र ते दानवा घोराः सर्वे सङ्ग्रामदुर्जयाः घ्नन्ति देवगणान्सर्वान् सयक्षोरगराक्षसान्
त्या ठिकाणी, घोर आणि युद्धात अपराजेय असलेल्या दानवांनी, सर्व देवगणांना, यक्ष, नाग आणि राक्षसांसह, पराभूत केले.
ते वध्यमाना विमुखाः क्षीणप्रहरणा रणे त्रातारं मनसा जग्मुर् देवं नारायणं प्रभुम्
युद्धात मारले जात असताना, शस्त्रे संपली आणि मन खचले असता, त्यांनी मनानेच रक्षणासाठी देव नारायणाकडे धाव घेतली.
एतस्मिन्नन्तरे मेघा निर्वाणाङ्गारवर्चसः सार्कचन्द्रग्रहगणं छादयन्तो नभस्तलम्
त्या वेळी, विझलेल्या निखाऱ्यांसारखी तेज असलेली मेघ आकाशात पसरली आणि सूर्य, चंद्र, ग्रह यांना झाकून टाकली.
चण्डा विद्युद्गणोपेता घोरनिर्ह्रादकारिणः अन्योन्यवेगाभिहताः प्रववुः सह मारुताः
भीषण वीजांचा समूह, भयंकर गडगडाट करणारे, एकमेकांच्या वेगाने धडकून, वाऱ्यांसह जोरात वाहू लागले.
दीप्ततोयाशनिपनैर् वज्रवेगानलानिलैः रवैः सुघोरैरुत्पातैर् दह्यमानम् इवाम्बरम्
तेजस्वी पाऊस, वज्र, अग्नी आणि वाऱ्यांच्या जोराने, भयंकर आवाज आणि अपशकुनांनी, आकाश जणू काही जळत आहे असे वाटू लागले.
तत उल्कासहस्राणि निपेतुः खगतान्यपि दिव्यानि च विमानानि प्रपतन्त्युत्पतन्ति च
नंतर हजारो उल्का आकाशातून पडू लागल्या, आणि दिव्य विमानं खाली येऊ लागली, काही वर उडू लागली.
चतुर्युगान्तपर्याये लोकानां यद्भयं भवेत् अरूपवन्ति रूपाणि तस्मिन्नुत्पातलक्षणे
चारही युगांच्या शेवटी, जेव्हा सगळ्या लोकांना भीतीने ग्रासलेलं असतं, तेव्हा रूपं आपली मूळ ओळख हरवतात; हेच मोठ्या आपत्तीचं लक्षण असतं.
जातं च निष्प्रभं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन तिमिरौघपरिक्षिप्ता न रेजुश्च दिशो दश
त्या वेळी सगळं काही फिकट आणि तेजहीन झालं होतं; काहीच नीट दिसत नव्हतं, कारण दहा दिशाही घनदाट अंधारानं वेढलेल्या होत्या आणि कुठेच प्रकाश नव्हता.
विवेश रूपिणी काली कालमेघावगुण्ठिता द्यौर्न भात्यभिभूतार्का घोरेण तमसावृता
मग काळीने रूप धारण केलं आणि काळाच्या मेघांनी झाकून तिथे आली; आकाश उजळलं नाही, सूर्यही हरवला, आणि सगळीकडे भयंकर अंधार पसरला.
तान्घनौघान्स तिमिरान् दोर्भ्यामाक्षिप्य स प्रभुः वपुः संदर्शयामास दिव्यं कृष्णवपुर्हरिः
त्या प्रभूंनी आपल्या दोन्ही हातांनी त्या अंधाराच्या ढगांना पकडलं आणि आपलं दिव्य, काळं तेजस्वी रूप — हरि — प्रकट केलं.
बलाहकाञ्जननिभं बलाहकतनूरुहम् तेजसा वपुषा चैव कृष्णं कृष्णमिवाचलम्
त्याचं रूप पावसाच्या मेघासारखं होतं, केस मेघांच्या तंतूंप्रमाणे, आणि आपल्या तेजाने व देहाने तो काळ्या पर्वतासारखा भासत होता.
दीप्तपीताम्बरधरं तप्तकाञ्चनभूषणम् धूमान्धकारवपुषं युगान्ताग्निमिवोत्थितम्
त्याने तेजस्वी पिवळं वस्त्र परिधान केलं होतं, तापलेल्या सोन्याच्या दागिन्यांनी सजला होता, त्याचा देह धुरासारखा काळा आणि छायेसारखा होता, आणि तो युगाच्या शेवटीच्या ज्वाळेसारखा प्रकट झाला.
चतुर्द्विगुणपीनांसं किरीटच्छन्नमूर्धजम् बभौ चामीकरप्रख्यैर् आयुधैरुपशोभितम्
त्याचे खांदे चारपट मोठे होते, त्याचे केस मुकुटाने झाकलेले होते, आणि तो सोन्यासारख्या तेजस्वी शस्त्रांनी शोभायमान झाला होता.
चन्द्रार्ककिरणोद्द्योतं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम् नन्दकानन्दितकरं शराशीविषधारिणम्
तो चंद्र-सूर्याच्या किरणांनी उजळून निघाला होता, पर्वतशिखरासारखा उंच दिसत होता, त्याच्या हातात नंदक तलवार आनंदाने होती, आणि त्याच्या बाणांना सर्पासारखा विषारी स्पर्श होता.
शक्तिचित्रबलोदग्रं शङ्खचक्रगदाधरम् विष्णुशैलं क्षमामूलं श्रीवृक्षं शार्ङ्गशृङ्गिणम्
तो विविध अस्त्रांनी आणि प्रचंड शक्तीने तेजस्वी होता, त्याच्या हातात शंख, चक्र, गदा होती; तो विष्णूचा पर्वत, पृथ्वीचा आधार, लक्ष्मीचा वृक्ष, आणि शार्ङ्ग धनुष्याचा शृंग धारण करणारा होता.
त्रिदशोदारफलदं स्वर्गस्त्रीचारुपल्लवम् सर्वलोकमनःकान्तं सर्वसत्त्वमनोहरम्
तो देवांना इच्छित फळ देणारा, त्याच्या फांद्या स्वर्गातील स्त्रियांसारख्या सुंदर, सर्व लोकांना प्रिय, आणि सर्व सत्त्वांना मोहून टाकणारा होता.
नानविमानविटपं तोयदाम्बुमधुस्रवम् विद्याहंकारसाराढ्यं महाभूतप्ररोहणम्
तो अनेक विमानांच्या शिखरांनी सजलेला, मेघ आणि पाण्याच्या अमृताने ओथंबलेला, विद्या व अहंकाराच्या सारात स्थिर, आणि महाभूतांची वाढ असलेला होता.
विशेषपत्रैर्निचितं ग्रहनक्षत्रपुष्पितम् दैत्यलोकमहास्कन्धं मर्त्यलोकप्रकाशितम्
तो विशेष पानांनी व्यापलेला, ग्रह-नक्षत्रांच्या फुलांनी बहरलेला, दैत्यलोकाचा महान खोड, आणि मर्त्यलोकाला उजळ करणारा होता.
सागराकारनिर्ह्रादं रसातलमहाश्रयम् मृगेन्द्रपाशैर्विततं पक्षजन्तुनिषेवितम्
त्याचा गर्जना समुद्रासारखा होता, त्याचा पाया पाताळाएवढा विशाल, सिंहराजांच्या दोरांनी पसरलेला, आणि पंखधारी जीवांनी सेविलेला होता.
शीलार्थचारुगन्धाढ्यं सर्वलोकमहाद्रुमम् अव्यक्तानन्तसलिलं व्यक्ताहंकारफेनिलम्
तो सद्गुण आणि अर्थाच्या सुगंधाने समृद्ध, सर्व लोकांचा महान वृक्ष, अव्यक्त आणि अनंत जलाने भरलेला, आणि व्यक्त अहंकाराच्या फेसाने माखलेला होता.