श्रद्धा पुष्पमिदं प्रोक्तं फलं ब्रह्मसमागमः आयुः पुत्रान् धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च
श्रद्धा हे फुल आहे असं सांगितलं आहे आणि ब्रह्माशी एकरूप होणं हे फळ आहे. दीर्घायुष्य, पुत्र, धन, विद्या, स्वर्ग, मोक्ष आणि सुख सुद्धा मिळतात.
राज्यं चैव प्रयच्छन्ति प्रीताः पितृगणा नृणाम् श्रूयते च पुरा मोक्षं प्राप्ताः कौशिकसूनवः पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धैर् गता विष्णोः परं पदम्
तृप्त झालेले पितर लोकांना राज्य सुद्धा देतात. पूर्वी कौशिकांचे पुत्र पाच जन्मांच्या नात्याने मोक्ष पावले आणि विष्णूचं परमपद मिळवलं असं ऐकायला मिळतं.
कथं कौशिकदायादाः प्राप्तास्ते योगमुत्तमम् पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धैः कथं कर्मक्षयो भवेत्
कौशिकांचे वंशज श्रेष्ठ योग कसा प्राप्त करतात? पाच जन्मांच्या नात्याने कर्माचा क्षय कसा होतो?
कौशिको नाम धर्मात्मा कुरुक्षेत्रे महानृषिः नामतः कर्मतस्तस्य सुतान्सप्त निबोधत
कुरुक्षेत्रात कौशिक नावाचा एक धर्मात्मा, महान ऋषी होता. त्याच्या सात पुत्रांची नावं आणि त्यांच्या कर्मांची माहिती ऐक.
श्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्गशिष्यास्तदाभवन्
त्यांची नावं होती: श्वसृप, क्रोधन, हिंस्र, पिशुन, कवी, वाग्दुष्ट आणि पितृवर्ती. हे सर्व त्या वेळी गर्गांचे शिष्य झाले.
पितर्युपरते तेषाम् अभूद्दुर्भिक्षमुल्बणम् अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयंकरी
वडील गेल्यावर त्यांच्यावर मोठं दुष्काळ आणि भीषण अनावृष्टी आली, ज्यामुळे सगळ्या लोकांना भीती वाटू लागली.
गर्गादेशाद्वने दोग्ध्रीं रक्षन्तस्ते तपोधनाः खादामः कपिलामेतां वयं क्षुत्पीडिता भृशम्
गर्गांच्या सांगण्यावरून त्या तपस्व्यांनी जंगलात एक दुभती गाय राखली. प्रचंड उपासमारीमुळे त्यांनी विचार केला, 'आपण ही कपिला गाय खाऊया.'
इति चिन्तयतां पापं लघुः प्राह तदानुजः यद्यवश्यमियं वध्या श्राद्धरूपेण योज्यताम्
असं पाप करण्याचा विचार करत असताना, त्यांचा धाकटा भाऊ म्हणाला, 'जर ही गाय मारायचीच असेल, तर ती श्राद्धाच्या रूपात अर्पण करूया.'
श्राद्धे नियोज्यमानेयं पापात्त्रास्यति नो ध्रुवम् एव कुर्वित्यनुज्ञातः पितृवर्ती तदानुजैः
श्राद्धासाठी हिला नेमायचं होतं, पण तिने नकार दिला, 'हे पाप आहे, मी करणार नाही,' असं तिने सांगितलं. पण वडिलांवर प्रेम करणाऱ्या भावंडांनी परवानगी दिल्यावर, तिने ते केलं.
चक्रे समाहितः श्राद्धम् उपयुज्य च तां पुनः द्वौ दैवे भ्रातरौ कृत्वा पित्रे त्रीनप्यनुक्रमात्
त्याने एकाग्र मनाने श्राद्ध केलं आणि पुन्हा तिला अर्पण केलं. मग दोन भावांना देवतेसारखं मानून, तिघांनाही वडिलांसाठी एकामागोमाग एक श्राद्ध अर्पण केलं.
तथैकमतिथिं कृत्वा श्राद्धदः स्वयमेव तु चकार मन्त्रवच्छ्राद्धं स्मरन्पितृपरायणः
अशाच प्रकारे, एकाला पाहुणा मानून, श्राद्ध करणाऱ्याने स्वतःच मंत्रासह श्राद्ध केलं आणि वडिलांची भक्तीपूर्वक आठवण काढली.
विना गवा वत्सको ऽपि गुरवे विनिवेदितः व्याघ्रेण निहता धेनुर् वत्सो ऽयं प्रतिगृह्यताम्
गायीशिवाय, वासरू गुरूंना अर्पण केलं होतं. वाघाने गाय मारली, म्हणून 'हे वासरू स्वीकारा' असं सांगितलं गेलं.
एवं सा भक्षिता धेनुः सप्तभिस्तैस्तपोधनैः वैदिकं बलमाश्रित्य क्रूरे कर्मणि निर्भयाः
अशा प्रकारे ती गाय त्या सात तपस्व्यांनी खाल्ली. वैदिक शक्तीवर विश्वास ठेवून, त्या कठोर कर्मात ते निर्भय होते.
ततः कालावकृष्टास्ते व्याधा दाशपुरे ऽभवन् जातिस्मरत्वं प्राप्तास्ते पितृभावेन भाविताः
नंतर काळाच्या ओढीने, ते सात जण दशपूर या गावात व्याध म्हणून जन्माला आले. वडिलांवरील भक्तीमुळे त्यांना पूर्वजन्माची आठवण होती.
यत्कृतं क्रूरकर्मापि श्राद्धरूपेण तैस्तदा तेन ते भवने जाता व्याधानां क्रूरकर्मिणाम्
त्यांनी श्राद्धाच्या रूपाने जे कठोर कर्म केलं, त्यामुळं ते क्रूर कर्म करणाऱ्या व्याधांच्या घरात जन्मले.
पितॄणां चैव माहात्म्याज् जाता जातिस्मरास्तु ते ते तु वैराग्ययोगेन आस्थायानशनं पुनः
पण वडिलांच्या महिमेमुळे ते जण पूर्वजन्म आठवणारेच जन्मले. वैराग्य आणि योगामुळे त्यांनी पुन्हा उपवास सुरू केला.
जातिस्मराः सप्त जाता मृगाः कालञ्जरे गिरौ नीलकण्ठस्य पुरतः पितृभावानुभाविताः
ते सात जण, पूर्वजन्म आठवणारे, काळिंजर पर्वतावर नीलकंठाच्या समोर हरिण झाले, वडिलांवरील भक्तीमुळे.
तत्रापि ज्ञानवैराग्यात् प्राणानुत्सृज्य धर्मतः लोकैर् अवेक्ष्यमाणास्ते तीर्थान्ते ऽनशनेन तु
तेथेही, ज्ञान आणि वैराग्यामुळे, त्यांनी धर्माने प्राण सोडले. लोक पाहत असताना, तीर्थक्षेत्री उपवास करून त्यांनी देह ठेवला.
मानसे चक्रवाकास्ते संजाताः सप्त योगिनः नामतः कर्मतः सर्वाञ् छृणुध्वं द्विजसत्तमाः
माणस सरोवरात, ते सात जण चक्रवाक पक्षी झाले, नावाने आणि कर्माने योगी. त्यांच्या सर्व नावांची ऐका, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो.
सुमनाः कुमुदः शुद्धश् छिद्रदर्शी सुनेत्रकः सुनेत्रश्चांशुमांश्चैव सप्तैते योगपारगाः
सुमन, कुमुद, शुद्ध, छिद्रदर्शी, सूनित्रक, सूनित्र आणि अंशुमान — हे सातही योगात पारंगत होते.
योगभ्रष्टास्त्रयस्तेषां बभ्रमुश् चाल्पचेतनाः दृष्ट्वा विभ्राजमानं तम् उद्याने स्त्रीभिरन्वितम्
त्यांच्यातील तिघे योगातून खाली पडले आणि कमी शुद्धतेने भटकत राहिले. त्यांनी बागेत तेजस्वी, स्त्रियांनी वेढलेला त्या एकाला पाहिलं.
क्रीडन्तं विविधैर्भावैर् महाबलपराक्रमम् पञ्चालान्वयसम्भूतं प्रभूतबलवाहनम्
तो वेगवेगळ्या प्रकारे खेळत होता, त्याच्यात मोठं बळ आणि शौर्य होतं. तो पंचाळ वंशात जन्मलेला, भरपूर सैन्य व वाहनं असलेला होता.
राज्यकामो ऽभवच्चैकस् तेषां मध्ये जलौकसाम् पितृवर्ती च यो विप्रः श्राद्धकृत् पितृवत्सलः
त्या जलचरांमध्ये, एकाला राज्याची इच्छा झाली. आणि जो ब्राह्मण वडिलांना भक्त होता, श्राद्ध करणारा, तो वडिलांवर मुलासारखा प्रेम करणारा होता.
अपरौ मन्त्रिणौ दृष्ट्वा प्रभूतबलवाहनौ मन्त्रित्वे चक्रतुश्चेच्छाम् अस्मिन्मर्त्ये द्विजोत्तमाः
इतर दोघांनी, त्याच्याकडे भरपूर सैन्य आणि वाहनं पाहून, स्वतःच्या इच्छेने माणसांमध्ये मंत्रीपद स्वीकारलं, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो.
तन्मध्ये ये तु निष्कामास् ते बभूवुर् द्विजोत्तमाः विभ्राजपुत्रस्त्वेको ऽभूद् ब्रह्मदत्त इति स्मृतः
त्यांच्यात जे निष्कामी होते, तेच श्रेष्ठ ब्राह्मण झाले. पण एक, विभ्राजाचा मुलगा, ब्रह्मदत्त म्हणून प्रसिद्ध झाला.
मन्त्रिपुत्रौ तथा चोभौ कण्डरीकसुबालकौ ब्रह्मदत्तो ऽभिषिक्तः सन् पुरोहितविपश्चिता
मंत्र्यांची दोन मुलं म्हणजे कंडरीक आणि सुबालक. ब्रह्मदत्ताचा राज्याभिषेक झाला, आणि त्याला विद्वान पुरोहित सल्लागार मिळाला.
पञ्चालराजो विक्रान्तः सर्वशास्त्रविशारदः योगवित्सर्वजन्तूनां रुतवेत्ताभवत्तदा
पांचाळ देशाचा राजा अत्यंत धाडसी होता, सर्व शास्त्रांचा जाणकार, सर्व प्राण्यांमध्ये योग समजणारा आणि त्यांच्या आवाजांचा अर्थ जाणणारा होता.
तस्य राज्ञो ऽभवद्भार्या देवलस्यात्मजा शुभा संनतिर्नाम विख्याता कपिला याभवत्पुरा
त्या राजाची पत्नी देवल यांची कन्या होती, शुभ आणि प्रसिद्ध, सन्मती नावाची, जिला पूर्वी कपिला असेही म्हणत.
पितृकार्ये नियुक्तत्वाद् अभवद्ब्रह्मवादिनी तया चकार सहितः स राज्यं राजनन्दनः
ती पितृकार्य करत असल्यामुळे ब्रह्मज्ञान सांगणारी झाली; तिच्यासोबत त्या राजपुत्राने राज्याचा कारभार केला.
कदाचिदुद्यानगतस् तया सह स पार्थिवः ददर्श कीटमिथुनम् अनङ्गकलहाकुलम्
एकदा तो राजा तिच्यासोबत बागेत गेला असता, त्याने प्रेमाच्या भांडणाने अस्वस्थ झालेल्या किड्यांच्या जोडप्याला पाहिले.