शुश्रूषुर्मम धर्मांश्च कुक्षौ चर सुखं मम मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवैश्च ऋषिभिः सह
माझे धर्म ऐकायची इच्छा ठेवून, माझ्या उदरात सुखाने रहा; ब्रह्मा, देव आणि ऋषी सगळे माझ्या देहातच आहेत.
व्यक्तमव्यक्तयोगं माम् अवगच्छासुरद्विषम् अहमेकाक्षरो मन्त्रस् त्र्यक्षरश्चैव तारकः
साकार आणि निराकार यांचा संग मीच आहे, असुरांचा शत्रू मीच आहे; मीच एकाक्षरी मंत्र आहे, आणि त्र्यक्षरी, तारक मंत्रही मीच आहे.
परस्त्रिवर्गाद् ओंकारस् त्रिवर्गार्थनिदर्शनः एवमादिपुराणेशो वदन्नेव महामतिः
तीन पुरुषार्थांपलीकडे मीच ओंकार आहे, जो त्यांचा अर्थ दर्शवतो; असं आदिपुराणाचा ज्ञानी स्वामी बोलला.
वक्त्रमाहृतवानाशु मार्कण्डेयं महामुनिम् ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः
त्याने मार्कंडेय या महर्षीला आपल्या तोंडातून पटकन आत घेतलं; मग तो श्रेष्ठ ऋषी भगवंताच्या पोटात गेला.
स तस्मिन्सुखमेकान्ते शुश्रूषुर्हंसमव्ययम् यो ऽहमेव विविधतनुं परिश्रितो महार्णवे व्यपगतचन्द्रभास्करे शनैश्चरन्प्रभुरपि हंससंज्ञितो ऽसृजज्जगद्विहरति कालपर्यये
त्या एकांत स्थळी तो सुखाने अविनाशी हंसाचे वचन ऐकत राहिला; मीच विविध रूपे घेऊन, चंद्रसूर्य नसताना, त्या महासागरात हळूहळू फिरत होतो—हंस नावाने ओळखला जाणारा प्रभू काळानुसार जग निर्माण करतो आणि त्यात विहार करतो.
आपवः स विभुर्भूत्वा चारयामास वै तपः छादयित्वात्मनो देहं यादसां कुलसंभवम्
तो तेजस्वी परमात्मा पाण्याचे रूप घेऊन, स्वतःचे शरीर लपवून, जलचरांच्या कुळात जन्म घेऊन तप करायला लागला.
ततो महात्मातिबलो मतिं लोकस्य सर्जने महतां पञ्चभूतानां विश्वो विश्वमचिन्तयत्
मग तो महान आणि अत्यंत बलवान परमात्मा, जग निर्मितीच्या विचारात, पंचमहाभूतांचा आणि विश्वाचा विचार करू लागला.
तस्य चिन्तयमानस्य निर्वाते संस्थिते ऽर्णवे निराकाशे तोयमये सूक्ष्मे जगति गह्वरे
तो विचार करत असताना, वारा शांत होता आणि समुद्र स्थिर होता; त्या सूक्ष्म, खोल, पाण्याने भरलेल्या आणि आकाशरहित जगात—
ईषत्संक्षोभयामास सो ऽर्णवं सलिलाश्रयः अनन्तरोर्मिभिः सूक्ष्मम् अथ छिद्रमभूत्पुरा
पाण्यात निवास करणाऱ्या त्या परमात्म्याने समुद्राला हलकेच हालवले; मग अनंत लाटांमुळे, त्या प्राचीन काळी सूक्ष्म भेग निर्माण झाली.
शब्दं प्रति तदोद्भूतो मारुतश्छिद्रसंभवः स लब्ध्वान्तरमक्षोभ्यो व्यवर्धत समीरणः
त्या भेगेतून ध्वनी निर्माण झाला आणि त्यातून वारा उत्पन्न झाला; जागा मिळताच, तो वारा स्थिर राहून वाढू लागला.
विवर्धता बलवता वेगाद्विक्षोभितो ऽर्णवः तस्यार्णवस्य क्षुब्धस्य तस्मिन्नम्भसि मन्थिते कृष्णवर्त्मा समभवत् प्रभुर्वैश्वानरो महान्
तो बलवान वारा वाढू लागला आणि त्याच्या वेगाने समुद्र ढवळून निघाला; त्या अस्वस्थ पाण्यात, हालचालीमुळे कृष्णवर्ण अग्नी, वैश्वानर, प्रकट झाला.
ततः संशोषयामास पावकः सलिलं बहु क्षयाज्जलनिधेश्छिद्रम् अभवद्विस्तृतं नभः
मग त्या अग्नीने भरपूर पाणी वाळवायला सुरुवात केली; समुद्र कमी झाला आणि मोठी भेग निर्माण होऊन आकाश विस्तारले.
आत्मतेजोद्भवाः पुण्या आपो ऽमृतरसोपमाः आकाशं छिद्रसम्भूतं वायुराकाशसंभवः
स्वतःच्या तेजातून निर्माण झालेल्या पवित्र पाण्याला अमृतासारखा स्वाद आहे. आकाश हे छिद्रांमधून उत्पन्न होतं, आणि वारा हा आकाशातून जन्म घेतो.
आभ्यां संघर्षणोद्भूतं पावकं वायुसंभवम् दृष्ट्वा प्रीतो महादेवो महाभूतविभावनः
या दोघांच्या घर्षणातून वायूपासून अग्नी प्रकटतो. हे पाहून सर्व भूतांचे प्रकट करणारे महादेव आनंदित झाले.
दृष्ट्वा भूतानि भगवांल् लोकसृष्ट्यर्थमुत्तमम् ब्रह्मणो जन्मसहितं बहुरूपो व्यचिन्तयत्
ती सर्व भूतं पाहून, परमेश्वराने जगांची निर्मिती व्हावी म्हणून, ब्रह्माचा विविध रूपांनी होणारा जन्म मनाशी ठरवला.
चतुर्युगाभिसंख्याते सहस्रयुगपर्यये बहुजन्मा हि विश्वात्मा ब्रह्मणो हविरुच्यते
चार युगांच्या हजार चक्रांच्या शेवटी, अनेक जन्म घेणारा विश्वात्मा ब्रह्माचा हवन म्हणून ओळखला जातो.
यत्पृथिव्यां द्विजेन्द्राणां तपसा भावितात्मनाम् ज्ञानं वृष्टं तु विश्वार्थे योगिनां याति मुख्यताम्
पृथ्वीवर द्विजश्रेष्ठ तपस्वींच्या तपामुळे जे ज्ञान विश्वाच्या कल्याणासाठी बरसतं, ते योग्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ ठरतं.
तं योगवन्तं विज्ञाय सम्पूर्णैश्वर्यमुत्तमम् पदे ब्रह्मणि विश्वेशं न्ययोजयत योगवित्
योगाने युक्त आणि परिपूर्ण ऐश्वर्य असलेला तो जाणून, योग जाणणाऱ्याने विश्वेश्वराला ब्रह्माच्या सर्वोच्च पदावर नेमलं.
ततस्तस्मिन्महातोये महीशो हरिरच्युतः जले क्रीडंश्च विधिवन् मोदते सर्वलोककृत्
मग त्या विशाल जलराशीत, अच्युत हरि, सर्व लोकांचा कर्ता, योग्य पद्धतीने त्या पाण्यात खेळ करत आनंद घेतो.
पद्मं नाभ्युद्भवं चैकं समुत्पादितवांस्तदा सहस्रपर्णं विरजं भास्कराभं हिरण्मयम्
त्यावेळी त्याने आपल्या नाभीतून एक कमळ उत्पन्न केलं, ज्याला हजार पाकळ्या, निर्मळपणा, सूर्यासारखा तेज आणि सोन्यासारखा रंग होता.
हुताशनज्वलितशिखोज्ज्वलत्प्रभम् उपस्थितं शरदमलार्कतेजसम् विराजते कमलमुदारवर्चसं महात्मनस्तनुरुहचारुदर्शनम्
त्याच्या ज्वलंत शिखांनी ते अग्निसारखे तेजस्वी दिसत होतं, शरद ऋतूच्या निर्मळ सूर्याच्या प्रकाशासारखं होतं; त्या महान आत्म्याच्या छातीजवळ ते तेजस्वी, सुंदर कमळ शोभून दिसत होतं.
अथ योगवतां श्रेष्ठम् असृजद्भूरितेजसम् स्रष्टारं सर्वलोकानां ब्रह्माणं सर्वतोमुखम्
नंतर त्याने योगाने युक्त, अत्यंत तेजस्वी, सर्व लोकांचे सृष्टीकर्ता आणि सर्व दिशांना तोंड असलेला ब्रह्मा निर्माण केला.
यस्मिन्हिरण्मये पद्मे बहुयोजनविस्तृतम् सर्वतेजोगुणमयं पार्थिवैर्लक्षणैर्वृतम्
त्या सोन्याच्या कमळात, जे अनेक योजन विस्तारलेलं होतं, सर्व तेजस्वी गुणांनी भरलेलं आणि पृथ्वीच्या चिन्हांनी सुशोभित होतं—
तच्च पद्मं पुराणज्ञाः पृथिवीरूपमुत्तमम् नारायणसमुद्भूतं प्रवदन्ति महर्षयः
त्या कमळाला प्राचीन ज्ञान असणारे श्रेष्ठजन पृथ्वीचे सर्वोत्तम रूप मानतात आणि महर्षी सांगतात की ते नारायणातून उत्पन्न झालं आहे.
या पद्मा सा रसा देवी पृथिवी परिचक्ष्यते ये पद्मसारगुरवस् तान्दिव्यान् पर्वतान्विदुः
ती पद्मा म्हणजे रसादेवी, जिला पृथ्वी म्हणतात; कमळाच्या साराचे गुरु जे आहेत, ते त्या दिव्य पर्वतांना ओळखतात.
हिमवन्तं च मेरुं च नीलं निषधमेव च कैलासं मुञ्जवन्तं च तथान्यं गन्धमादनम्
हिमवंत, मेरू, निळ, निषध, कैलास, मुंजवंत आणि गंधमादन हे पर्वत आहेत.
पुण्यं त्रिशिखरं चैव कान्तं मन्दरमेव च उदयं पिञ्जरं चैव विन्ध्यवन्तं च पर्वतम्
तसेच पुण्य त्रिशिखर, सुंदर मंदार, उदय, पिंजरा आणि विंध्य पर्वत आहेत.
एते देवगणानां च सिद्धानां च महात्मनाम् आश्रयाः पुण्यशीलानां सर्वकामफलप्रदाः
हे सर्व पर्वत देवगण, सिद्ध महात्मा आणि पुण्यशील लोकांचे निवासस्थान आहेत, आणि सर्व इच्छित फळ देणारे आहेत.
एतेषामन्तरे देशो जम्बूद्वीप इति स्मृतः जम्बूद्वीपस्य संस्थानं यज्ञिया यत्र वै क्रियाः
या पर्वतांच्या मध्ये जंबूद्वीप नावाचा प्रदेश आहे, जिथे यज्ञकर्मे होत असतात.
एभ्यो यत्स्रवते तोयं दिव्यामृतरसोपमम् दिव्यास्तीर्थशताधाराः सुरम्याः सरितः स्मृताः
या पर्वतांतून जे पाणी वाहतं, ते अमृतासारखं दिव्य असतं; शेकडो दिव्य, सुंदर नद्या आणि पवित्र तीर्थक्षेत्रे प्रसिद्ध आहेत.