अहं सर्वाणि सत्त्वानि दैवतान्यखिलानि तु भुजंगानामहं शेषस् तार्क्ष्यो वै सर्वपक्षिणाम्
मी सर्व जीव आहे, खरे तर सर्व देव आहे; सर्पांमध्ये मी शेष आहे, आणि सर्व पक्ष्यांमध्ये मी तक्षक आहे.
कृतान्तः सर्वभूतानां विश्वेषां कालसंज्ञितः अहं धर्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम्
सर्व जीवांचा आणि सर्व विश्वाचा मी मृत्यू आहे, ज्याला काळ म्हणतात; मी धर्म आहे, मी तप आहे, आणि सर्व आश्रमांत राहणाऱ्यांचा मीच आधार आहे.
अहं चैव सरिद्दिव्या क्षीरोदश्च महार्णवः यत्तत्सत्यं च परमम् अहमेकः प्रजापतिः
मी सर्व दिव्य नद्या आहे, मी क्षीरसागर आहे, आणि मोठा समुद्रही मीच आहे; जे सर्वोच्च सत्य आहे, मी एकटाच तो प्रजापती आहे.
अहं सांख्यमहं योगो ऽप्यहं तत्परमं पदम् अहमिज्या क्रिया चाहम् अहं विद्याधिपः स्मृतः
मी सांख्य आहे, मी योग आहे, आणि मीच ते परमपद आहे; मी पूजा आहे, मी कर्म आहे, आणि मला विद्या अधिपती म्हणून ओळखले जाते.
अहं ज्योतिरहं वायुर् अहं भूमिरहं नभः अहमापः समुद्राश्च नक्षत्राणि दिशो दश
मीच प्रकाश आहे, मीच वारा आहे, मीच पृथ्वी आहे, मीच आकाश आहे; मीच पाणी आहे, समुद्र आहे, तारे आहेत आणि दहा दिशा देखील मीच आहे.
अहं वर्षमहं सोमः पर्जन्यो ऽहमहं रविः क्षीरोदसागरे चाहं समुद्रे वडवामुखः
मीच पाऊस आहे, मीच चंद्र आहे, मीच मेघ आहे, मीच सूर्य आहे; क्षीरसमुद्रातही मीच आहे आणि समुद्रात मीच अग्नीच्या रूपात आहे.
वह्निः संवर्तको भूत्वा पिबंस्तोयमयं हविः अहं पुराणः परमं तथैवाहं परायणम्
सर्व भस्म करणारा अग्नी होऊन मी पाण्याचा हवन स्वीकारतो; मीच प्राचीन आहे, मीच श्रेष्ठ आहे आणि मीच अंतिम ध्येय आहे.
अहं भूतस्य भव्यस्य वर्तमानस्य संभवः यत्किंचित्पश्यसे विप्र यच्छृणोषि च किंचन
भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळ यांचा मीच उगम आहे; हे ऋषी, तू जे काही पाहतोस आणि जे काही ऐकतोस, त्याचाही मीच आधार आहे.
यल्लोके चानुभवसि तत्सर्वं मामनुस्मर विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृज्यं चाद्यापि पश्य माम्
या जगात तुला जे काही अनुभवायला येते, ते सर्व माझेच म्हणून आठव; हे विश्व मी पूर्वी निर्माण केले आणि अजूनही निर्माण करतो—माझ्याकडे पाहा.
युगे युगे च स्रक्ष्यामि मार्कण्डेयाखिलं जगत् तदेतदखिलं सर्वं मार्कण्डेयावधारय
प्रत्येक युगात, हे मार्कंडेय, मी हे संपूर्ण जग निर्माण करीन; हे मार्कंडेय, हे सर्व खरंच असं आहे, हे समजून घे.
शुश्रूषुर्मम धर्मांश्च कुक्षौ चर सुखं मम मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवैश्च ऋषिभिः सह
माझे धर्म ऐकायची इच्छा ठेवून, माझ्या उदरात सुखाने रहा; ब्रह्मा, देव आणि ऋषी सगळे माझ्या देहातच आहेत.
व्यक्तमव्यक्तयोगं माम् अवगच्छासुरद्विषम् अहमेकाक्षरो मन्त्रस् त्र्यक्षरश्चैव तारकः
साकार आणि निराकार यांचा संग मीच आहे, असुरांचा शत्रू मीच आहे; मीच एकाक्षरी मंत्र आहे, आणि त्र्यक्षरी, तारक मंत्रही मीच आहे.
परस्त्रिवर्गाद् ओंकारस् त्रिवर्गार्थनिदर्शनः एवमादिपुराणेशो वदन्नेव महामतिः
तीन पुरुषार्थांपलीकडे मीच ओंकार आहे, जो त्यांचा अर्थ दर्शवतो; असं आदिपुराणाचा ज्ञानी स्वामी बोलला.
वक्त्रमाहृतवानाशु मार्कण्डेयं महामुनिम् ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः
त्याने मार्कंडेय या महर्षीला आपल्या तोंडातून पटकन आत घेतलं; मग तो श्रेष्ठ ऋषी भगवंताच्या पोटात गेला.
स तस्मिन्सुखमेकान्ते शुश्रूषुर्हंसमव्ययम् यो ऽहमेव विविधतनुं परिश्रितो महार्णवे व्यपगतचन्द्रभास्करे शनैश्चरन्प्रभुरपि हंससंज्ञितो ऽसृजज्जगद्विहरति कालपर्यये
त्या एकांत स्थळी तो सुखाने अविनाशी हंसाचे वचन ऐकत राहिला; मीच विविध रूपे घेऊन, चंद्रसूर्य नसताना, त्या महासागरात हळूहळू फिरत होतो—हंस नावाने ओळखला जाणारा प्रभू काळानुसार जग निर्माण करतो आणि त्यात विहार करतो.
आपवः स विभुर्भूत्वा चारयामास वै तपः छादयित्वात्मनो देहं यादसां कुलसंभवम्
तो तेजस्वी परमात्मा पाण्याचे रूप घेऊन, स्वतःचे शरीर लपवून, जलचरांच्या कुळात जन्म घेऊन तप करायला लागला.
ततो महात्मातिबलो मतिं लोकस्य सर्जने महतां पञ्चभूतानां विश्वो विश्वमचिन्तयत्
मग तो महान आणि अत्यंत बलवान परमात्मा, जग निर्मितीच्या विचारात, पंचमहाभूतांचा आणि विश्वाचा विचार करू लागला.
तस्य चिन्तयमानस्य निर्वाते संस्थिते ऽर्णवे निराकाशे तोयमये सूक्ष्मे जगति गह्वरे
तो विचार करत असताना, वारा शांत होता आणि समुद्र स्थिर होता; त्या सूक्ष्म, खोल, पाण्याने भरलेल्या आणि आकाशरहित जगात—
ईषत्संक्षोभयामास सो ऽर्णवं सलिलाश्रयः अनन्तरोर्मिभिः सूक्ष्मम् अथ छिद्रमभूत्पुरा
पाण्यात निवास करणाऱ्या त्या परमात्म्याने समुद्राला हलकेच हालवले; मग अनंत लाटांमुळे, त्या प्राचीन काळी सूक्ष्म भेग निर्माण झाली.
शब्दं प्रति तदोद्भूतो मारुतश्छिद्रसंभवः स लब्ध्वान्तरमक्षोभ्यो व्यवर्धत समीरणः
त्या भेगेतून ध्वनी निर्माण झाला आणि त्यातून वारा उत्पन्न झाला; जागा मिळताच, तो वारा स्थिर राहून वाढू लागला.
विवर्धता बलवता वेगाद्विक्षोभितो ऽर्णवः तस्यार्णवस्य क्षुब्धस्य तस्मिन्नम्भसि मन्थिते कृष्णवर्त्मा समभवत् प्रभुर्वैश्वानरो महान्
तो बलवान वारा वाढू लागला आणि त्याच्या वेगाने समुद्र ढवळून निघाला; त्या अस्वस्थ पाण्यात, हालचालीमुळे कृष्णवर्ण अग्नी, वैश्वानर, प्रकट झाला.
ततः संशोषयामास पावकः सलिलं बहु क्षयाज्जलनिधेश्छिद्रम् अभवद्विस्तृतं नभः
मग त्या अग्नीने भरपूर पाणी वाळवायला सुरुवात केली; समुद्र कमी झाला आणि मोठी भेग निर्माण होऊन आकाश विस्तारले.
आत्मतेजोद्भवाः पुण्या आपो ऽमृतरसोपमाः आकाशं छिद्रसम्भूतं वायुराकाशसंभवः
स्वतःच्या तेजातून निर्माण झालेल्या पवित्र पाण्याला अमृतासारखा स्वाद आहे. आकाश हे छिद्रांमधून उत्पन्न होतं, आणि वारा हा आकाशातून जन्म घेतो.
आभ्यां संघर्षणोद्भूतं पावकं वायुसंभवम् दृष्ट्वा प्रीतो महादेवो महाभूतविभावनः
या दोघांच्या घर्षणातून वायूपासून अग्नी प्रकटतो. हे पाहून सर्व भूतांचे प्रकट करणारे महादेव आनंदित झाले.
दृष्ट्वा भूतानि भगवांल् लोकसृष्ट्यर्थमुत्तमम् ब्रह्मणो जन्मसहितं बहुरूपो व्यचिन्तयत्
ती सर्व भूतं पाहून, परमेश्वराने जगांची निर्मिती व्हावी म्हणून, ब्रह्माचा विविध रूपांनी होणारा जन्म मनाशी ठरवला.
चतुर्युगाभिसंख्याते सहस्रयुगपर्यये बहुजन्मा हि विश्वात्मा ब्रह्मणो हविरुच्यते
चार युगांच्या हजार चक्रांच्या शेवटी, अनेक जन्म घेणारा विश्वात्मा ब्रह्माचा हवन म्हणून ओळखला जातो.
यत्पृथिव्यां द्विजेन्द्राणां तपसा भावितात्मनाम् ज्ञानं वृष्टं तु विश्वार्थे योगिनां याति मुख्यताम्
पृथ्वीवर द्विजश्रेष्ठ तपस्वींच्या तपामुळे जे ज्ञान विश्वाच्या कल्याणासाठी बरसतं, ते योग्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ ठरतं.
तं योगवन्तं विज्ञाय सम्पूर्णैश्वर्यमुत्तमम् पदे ब्रह्मणि विश्वेशं न्ययोजयत योगवित्
योगाने युक्त आणि परिपूर्ण ऐश्वर्य असलेला तो जाणून, योग जाणणाऱ्याने विश्वेश्वराला ब्रह्माच्या सर्वोच्च पदावर नेमलं.
ततस्तस्मिन्महातोये महीशो हरिरच्युतः जले क्रीडंश्च विधिवन् मोदते सर्वलोककृत्
मग त्या विशाल जलराशीत, अच्युत हरि, सर्व लोकांचा कर्ता, योग्य पद्धतीने त्या पाण्यात खेळ करत आनंद घेतो.
पद्मं नाभ्युद्भवं चैकं समुत्पादितवांस्तदा सहस्रपर्णं विरजं भास्कराभं हिरण्मयम्
त्यावेळी त्याने आपल्या नाभीतून एक कमळ उत्पन्न केलं, ज्याला हजार पाकळ्या, निर्मळपणा, सूर्यासारखा तेज आणि सोन्यासारखा रंग होता.