मां पुत्रकामः प्रथमं पिता ते ऽङ्गिरसो मुनिः पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रं समाश्रितः
पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने, तुझ्या वडिलांनी, म्हणजेच अंगिरस ऋषींनी, पूर्वी कठोर तप करून प्रथम माझी उपासना केली.
ततस्त्वां घोरतपसा प्रावृणोदमितौजसम् उक्तवानहमात्मस्थं महर्षिम् अमितौजसम्
त्यांच्या कठोर तपामुळे, त्यांनी तुला प्राप्त केले, तू अमर्याद तेजाने युक्त आहेस. मी तुला आत्मस्वरूपात स्थित असलेला, महान तेजस्वी ऋषी म्हणून घोषित केले.
कः समुत्सहते चान्यो यो न भूतात्मकात्मजः द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडन्तं योगवर्त्मना
जो प्रजापतीचा पुत्र नाही, त्याला योगमार्गाने एकमेव समुद्रात खेळणाऱ्या मला पाहण्याचे धैर्य कोणात आहे?
ततः प्रहृष्टवदनो विस्मयोत्फुल्ललोचनः मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटो मार्कण्डेयो महातपाः
मग मोठ्या तपस्वी मार्कंडेय आनंदाने उजळलेल्या चेहऱ्याने आणि आश्चर्याने फुललेल्या डोळ्यांनी, डोक्यावर हात जोडून उभा राहिला.
नामगोत्रे ततः प्रोच्य दीर्घायुर्लोकपूजितः तस्मै भगवते भक्त्या नमस्कारमथाकरोत्
नाव आणि गोत्र सांगून, दीर्घायुषी आणि सर्व लोकांनी पूज्य असलेला मार्कंडेय, त्या भगवंताला भक्तीपूर्वक नमस्कार करू लागला.
इच्छेयं तत्त्वतो मायाम् इमां ज्ञातुं तवानघ यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान्
हे निष्पापा, मला तुझी ही माया खरीखुरी जाणून घ्यायची आहे—तू एकमेव समुद्राच्या मध्यभागी बालरूपात कसा वास करतोस, हे मला समजून घ्यायचे आहे.
किंसंज्ञश्चैव भगवांल् लोके विज्ञायसे प्रभो तर्कये त्वां महात्मानं को ह्यन्यः स्थातुमर्हति
हे प्रभो, या जगात तुला कोणत्या नावाने ओळखले जाते? मी तुझा विचार करतो, तूच महान आत्मा आहेस—तुझ्यासारखा दुसरा कोण स्थिर राहू शकतो?
अहं नारायणो ब्रह्मन् सर्वभूतविनाशनः अहं सहस्रशीर्षाख्यो यः पदैरभिसंज्ञितः
हे ब्राह्मण, मी नारायण आहे, सर्व भूतांचा संहार करणारा आहे; मीच तो हजारो डोक्यांनी ओळखला जाणारा आहे, आणि त्या नावांनी प्रसिद्ध आहे.
आदित्यवर्णः पुरुषो मखे ब्रह्ममयो मखः अहमग्निर्हव्यवाहो यादसां पतिरव्ययः
मी सूर्यप्रमाणे तेजस्वी पुरुष आहे, मी यज्ञात ब्रह्ममय यज्ञ आहे; मी अग्नी आहे, हविर्दान करणारा आहे, आणि मी जलचरांचा अविनाशी स्वामी आहे.
अहमिन्द्रपदे शक्रो वर्षाणां परिवत्सरः अहं योगी युगाख्यस्य युगान्तावर्त एव च
इंद्रपदावर मी शक्र आहे, पावसांमध्ये मी वर्ष आहे; युग नावाच्या काळात मी योगी आहे, आणि युगाच्या शेवटी घडणारा बदलही मीच आहे.
अहं सर्वाणि सत्त्वानि दैवतान्यखिलानि तु भुजंगानामहं शेषस् तार्क्ष्यो वै सर्वपक्षिणाम्
मी सर्व जीव आहे, खरे तर सर्व देव आहे; सर्पांमध्ये मी शेष आहे, आणि सर्व पक्ष्यांमध्ये मी तक्षक आहे.
कृतान्तः सर्वभूतानां विश्वेषां कालसंज्ञितः अहं धर्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम्
सर्व जीवांचा आणि सर्व विश्वाचा मी मृत्यू आहे, ज्याला काळ म्हणतात; मी धर्म आहे, मी तप आहे, आणि सर्व आश्रमांत राहणाऱ्यांचा मीच आधार आहे.
अहं चैव सरिद्दिव्या क्षीरोदश्च महार्णवः यत्तत्सत्यं च परमम् अहमेकः प्रजापतिः
मी सर्व दिव्य नद्या आहे, मी क्षीरसागर आहे, आणि मोठा समुद्रही मीच आहे; जे सर्वोच्च सत्य आहे, मी एकटाच तो प्रजापती आहे.
अहं सांख्यमहं योगो ऽप्यहं तत्परमं पदम् अहमिज्या क्रिया चाहम् अहं विद्याधिपः स्मृतः
मी सांख्य आहे, मी योग आहे, आणि मीच ते परमपद आहे; मी पूजा आहे, मी कर्म आहे, आणि मला विद्या अधिपती म्हणून ओळखले जाते.
अहं ज्योतिरहं वायुर् अहं भूमिरहं नभः अहमापः समुद्राश्च नक्षत्राणि दिशो दश
मीच प्रकाश आहे, मीच वारा आहे, मीच पृथ्वी आहे, मीच आकाश आहे; मीच पाणी आहे, समुद्र आहे, तारे आहेत आणि दहा दिशा देखील मीच आहे.
अहं वर्षमहं सोमः पर्जन्यो ऽहमहं रविः क्षीरोदसागरे चाहं समुद्रे वडवामुखः
मीच पाऊस आहे, मीच चंद्र आहे, मीच मेघ आहे, मीच सूर्य आहे; क्षीरसमुद्रातही मीच आहे आणि समुद्रात मीच अग्नीच्या रूपात आहे.
वह्निः संवर्तको भूत्वा पिबंस्तोयमयं हविः अहं पुराणः परमं तथैवाहं परायणम्
सर्व भस्म करणारा अग्नी होऊन मी पाण्याचा हवन स्वीकारतो; मीच प्राचीन आहे, मीच श्रेष्ठ आहे आणि मीच अंतिम ध्येय आहे.
अहं भूतस्य भव्यस्य वर्तमानस्य संभवः यत्किंचित्पश्यसे विप्र यच्छृणोषि च किंचन
भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळ यांचा मीच उगम आहे; हे ऋषी, तू जे काही पाहतोस आणि जे काही ऐकतोस, त्याचाही मीच आधार आहे.
यल्लोके चानुभवसि तत्सर्वं मामनुस्मर विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृज्यं चाद्यापि पश्य माम्
या जगात तुला जे काही अनुभवायला येते, ते सर्व माझेच म्हणून आठव; हे विश्व मी पूर्वी निर्माण केले आणि अजूनही निर्माण करतो—माझ्याकडे पाहा.
युगे युगे च स्रक्ष्यामि मार्कण्डेयाखिलं जगत् तदेतदखिलं सर्वं मार्कण्डेयावधारय
प्रत्येक युगात, हे मार्कंडेय, मी हे संपूर्ण जग निर्माण करीन; हे मार्कंडेय, हे सर्व खरंच असं आहे, हे समजून घे.
शुश्रूषुर्मम धर्मांश्च कुक्षौ चर सुखं मम मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवैश्च ऋषिभिः सह
माझे धर्म ऐकायची इच्छा ठेवून, माझ्या उदरात सुखाने रहा; ब्रह्मा, देव आणि ऋषी सगळे माझ्या देहातच आहेत.
व्यक्तमव्यक्तयोगं माम् अवगच्छासुरद्विषम् अहमेकाक्षरो मन्त्रस् त्र्यक्षरश्चैव तारकः
साकार आणि निराकार यांचा संग मीच आहे, असुरांचा शत्रू मीच आहे; मीच एकाक्षरी मंत्र आहे, आणि त्र्यक्षरी, तारक मंत्रही मीच आहे.
परस्त्रिवर्गाद् ओंकारस् त्रिवर्गार्थनिदर्शनः एवमादिपुराणेशो वदन्नेव महामतिः
तीन पुरुषार्थांपलीकडे मीच ओंकार आहे, जो त्यांचा अर्थ दर्शवतो; असं आदिपुराणाचा ज्ञानी स्वामी बोलला.
वक्त्रमाहृतवानाशु मार्कण्डेयं महामुनिम् ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः
त्याने मार्कंडेय या महर्षीला आपल्या तोंडातून पटकन आत घेतलं; मग तो श्रेष्ठ ऋषी भगवंताच्या पोटात गेला.
स तस्मिन्सुखमेकान्ते शुश्रूषुर्हंसमव्ययम् यो ऽहमेव विविधतनुं परिश्रितो महार्णवे व्यपगतचन्द्रभास्करे शनैश्चरन्प्रभुरपि हंससंज्ञितो ऽसृजज्जगद्विहरति कालपर्यये
त्या एकांत स्थळी तो सुखाने अविनाशी हंसाचे वचन ऐकत राहिला; मीच विविध रूपे घेऊन, चंद्रसूर्य नसताना, त्या महासागरात हळूहळू फिरत होतो—हंस नावाने ओळखला जाणारा प्रभू काळानुसार जग निर्माण करतो आणि त्यात विहार करतो.
आपवः स विभुर्भूत्वा चारयामास वै तपः छादयित्वात्मनो देहं यादसां कुलसंभवम्
तो तेजस्वी परमात्मा पाण्याचे रूप घेऊन, स्वतःचे शरीर लपवून, जलचरांच्या कुळात जन्म घेऊन तप करायला लागला.
ततो महात्मातिबलो मतिं लोकस्य सर्जने महतां पञ्चभूतानां विश्वो विश्वमचिन्तयत्
मग तो महान आणि अत्यंत बलवान परमात्मा, जग निर्मितीच्या विचारात, पंचमहाभूतांचा आणि विश्वाचा विचार करू लागला.
तस्य चिन्तयमानस्य निर्वाते संस्थिते ऽर्णवे निराकाशे तोयमये सूक्ष्मे जगति गह्वरे
तो विचार करत असताना, वारा शांत होता आणि समुद्र स्थिर होता; त्या सूक्ष्म, खोल, पाण्याने भरलेल्या आणि आकाशरहित जगात—
ईषत्संक्षोभयामास सो ऽर्णवं सलिलाश्रयः अनन्तरोर्मिभिः सूक्ष्मम् अथ छिद्रमभूत्पुरा
पाण्यात निवास करणाऱ्या त्या परमात्म्याने समुद्राला हलकेच हालवले; मग अनंत लाटांमुळे, त्या प्राचीन काळी सूक्ष्म भेग निर्माण झाली.
शब्दं प्रति तदोद्भूतो मारुतश्छिद्रसंभवः स लब्ध्वान्तरमक्षोभ्यो व्यवर्धत समीरणः
त्या भेगेतून ध्वनी निर्माण झाला आणि त्यातून वारा उत्पन्न झाला; जागा मिळताच, तो वारा स्थिर राहून वाढू लागला.