स मुनिर्विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः बालमादित्यसंकाशं नाशक्नोदभिवीक्षितुम्
तो ऋषी आश्चर्य आणि कुतूहलाने भरून गेला; सूर्यासारखा तेजस्वी असलेल्या त्या बाळाकडे त्याला सरळ पाहवतच नव्हतं.
स चिन्तयंस्तथैकान्ते स्थित्वा सलिलसंनिधौ पूर्वदृष्टमिदं मेने शङ्कितो देवमायया
पाण्याच्या काठी एकटाच उभा राहून तो विचार करू लागला, 'हेच मी आधी पाहिलं होतं', आणि त्याला वाटलं की हे देवाच्या मायेमुळेच आहे.
अगाधसलिले तस्मिन् मार्कण्डेयः सविस्मयः प्लवंस्तथार्तिम् अगमद् भयात्संत्रस्तलोचनः
त्या खोल पाण्यात मार्कंडेय आश्चर्यचकित झाला, तरंगू लागला, भीतीने त्याच्या डोळ्यांत घाबरलेपण आलं आणि मनात खूपच त्रास झाला.
स तस्मै भगवानाह स्वागतं बालयोगवान् बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः
मग त्या वेळी भगवान, सर्वश्रेष्ठ पुरुष, मेघासारख्या गंभीर आवाजात म्हणाले, 'स्वागत आहे बाळा, योगाने युक्त आहेस.'
मा भैर्वत्स न भेतव्यम् इहैवायाहि मे ऽन्तिकम् मार्कण्डेयो मुनिस्त्वाह बालं तं श्रमपीडितः
'घाबरू नकोस बाळा, इथे काहीच भीती नाही. माझ्याजवळ ये.' असं प्रभू म्हणाले. मग थकलेला, त्रासलेला मार्कंडेय त्या बाळाला म्हणाला.
को मां नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन्मम दिव्यं वर्षसहस्राख्यं धर्षयन्निव मे वयः
'माझं नाव घेऊन मला कोण हाक मारतोय? माझ्या तपस्येची थट्टा करतोय का, की माझ्या हजारो वर्षांच्या दिव्य तपाला आणि वयाला आव्हान देतोय?'
न ह्येष वः समाचारो देवेष्वपि ममोचितः मां ब्रह्मापि हि देवेशो दीर्घायुरिति भाषते
हा तुमचा वागणूक देवांमध्येही योग्य नाही, आणि माझ्यासाठीसुद्धा योग्य नाही. देवांचा स्वामी ब्रह्मादेखील, जो दीर्घायुषी आहे, तोसुद्धा माझ्याशी अशा प्रकारे बोलत नाही.
कस्तमो घोरमासाद्य मामद्य त्यक्तजीवितः मार्कण्डेयेति मामुक्त्वा मृत्युमीक्षितुमर्हति
कोण असा आहे की, भीतीदायक प्रसंग ओढवूनसुद्धा माझ्यासाठी आपले प्राण सोडील? 'मार्कंडेय' असे मला हाक मारून, मृत्यूला सामोरे जाण्याची इच्छा कोण करेल?
एवमाभाष्य तं क्रोधान् मार्कण्डेयो महामुनिः तथैव भगवान्भूयो बभाषे मधुसूदनः
असा रागाने बोलून, मोठ्या तपस्वी मार्कंडेयाने तसेच केले. त्यानंतर पुन्हा भगवंत मधुसूदन त्याच पद्धतीने त्याच्याशी बोलले.
अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः आयुष्प्रदाता पौराणः किं मां त्वं नोपसर्पसि
बाळा, मी तुझा वडील आहे, हृषीकेश आहे, तुझा गुरु आहे, आणि प्राचीन काळापासून आयुष्य देणारा आहे. मग तू माझ्याजवळ का येत नाहीस?
मां पुत्रकामः प्रथमं पिता ते ऽङ्गिरसो मुनिः पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रं समाश्रितः
पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने, तुझ्या वडिलांनी, म्हणजेच अंगिरस ऋषींनी, पूर्वी कठोर तप करून प्रथम माझी उपासना केली.
ततस्त्वां घोरतपसा प्रावृणोदमितौजसम् उक्तवानहमात्मस्थं महर्षिम् अमितौजसम्
त्यांच्या कठोर तपामुळे, त्यांनी तुला प्राप्त केले, तू अमर्याद तेजाने युक्त आहेस. मी तुला आत्मस्वरूपात स्थित असलेला, महान तेजस्वी ऋषी म्हणून घोषित केले.
कः समुत्सहते चान्यो यो न भूतात्मकात्मजः द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडन्तं योगवर्त्मना
जो प्रजापतीचा पुत्र नाही, त्याला योगमार्गाने एकमेव समुद्रात खेळणाऱ्या मला पाहण्याचे धैर्य कोणात आहे?
ततः प्रहृष्टवदनो विस्मयोत्फुल्ललोचनः मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटो मार्कण्डेयो महातपाः
मग मोठ्या तपस्वी मार्कंडेय आनंदाने उजळलेल्या चेहऱ्याने आणि आश्चर्याने फुललेल्या डोळ्यांनी, डोक्यावर हात जोडून उभा राहिला.
नामगोत्रे ततः प्रोच्य दीर्घायुर्लोकपूजितः तस्मै भगवते भक्त्या नमस्कारमथाकरोत्
नाव आणि गोत्र सांगून, दीर्घायुषी आणि सर्व लोकांनी पूज्य असलेला मार्कंडेय, त्या भगवंताला भक्तीपूर्वक नमस्कार करू लागला.
इच्छेयं तत्त्वतो मायाम् इमां ज्ञातुं तवानघ यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान्
हे निष्पापा, मला तुझी ही माया खरीखुरी जाणून घ्यायची आहे—तू एकमेव समुद्राच्या मध्यभागी बालरूपात कसा वास करतोस, हे मला समजून घ्यायचे आहे.
किंसंज्ञश्चैव भगवांल् लोके विज्ञायसे प्रभो तर्कये त्वां महात्मानं को ह्यन्यः स्थातुमर्हति
हे प्रभो, या जगात तुला कोणत्या नावाने ओळखले जाते? मी तुझा विचार करतो, तूच महान आत्मा आहेस—तुझ्यासारखा दुसरा कोण स्थिर राहू शकतो?
अहं नारायणो ब्रह्मन् सर्वभूतविनाशनः अहं सहस्रशीर्षाख्यो यः पदैरभिसंज्ञितः
हे ब्राह्मण, मी नारायण आहे, सर्व भूतांचा संहार करणारा आहे; मीच तो हजारो डोक्यांनी ओळखला जाणारा आहे, आणि त्या नावांनी प्रसिद्ध आहे.
आदित्यवर्णः पुरुषो मखे ब्रह्ममयो मखः अहमग्निर्हव्यवाहो यादसां पतिरव्ययः
मी सूर्यप्रमाणे तेजस्वी पुरुष आहे, मी यज्ञात ब्रह्ममय यज्ञ आहे; मी अग्नी आहे, हविर्दान करणारा आहे, आणि मी जलचरांचा अविनाशी स्वामी आहे.
अहमिन्द्रपदे शक्रो वर्षाणां परिवत्सरः अहं योगी युगाख्यस्य युगान्तावर्त एव च
इंद्रपदावर मी शक्र आहे, पावसांमध्ये मी वर्ष आहे; युग नावाच्या काळात मी योगी आहे, आणि युगाच्या शेवटी घडणारा बदलही मीच आहे.
अहं सर्वाणि सत्त्वानि दैवतान्यखिलानि तु भुजंगानामहं शेषस् तार्क्ष्यो वै सर्वपक्षिणाम्
मी सर्व जीव आहे, खरे तर सर्व देव आहे; सर्पांमध्ये मी शेष आहे, आणि सर्व पक्ष्यांमध्ये मी तक्षक आहे.
कृतान्तः सर्वभूतानां विश्वेषां कालसंज्ञितः अहं धर्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम्
सर्व जीवांचा आणि सर्व विश्वाचा मी मृत्यू आहे, ज्याला काळ म्हणतात; मी धर्म आहे, मी तप आहे, आणि सर्व आश्रमांत राहणाऱ्यांचा मीच आधार आहे.
अहं चैव सरिद्दिव्या क्षीरोदश्च महार्णवः यत्तत्सत्यं च परमम् अहमेकः प्रजापतिः
मी सर्व दिव्य नद्या आहे, मी क्षीरसागर आहे, आणि मोठा समुद्रही मीच आहे; जे सर्वोच्च सत्य आहे, मी एकटाच तो प्रजापती आहे.
अहं सांख्यमहं योगो ऽप्यहं तत्परमं पदम् अहमिज्या क्रिया चाहम् अहं विद्याधिपः स्मृतः
मी सांख्य आहे, मी योग आहे, आणि मीच ते परमपद आहे; मी पूजा आहे, मी कर्म आहे, आणि मला विद्या अधिपती म्हणून ओळखले जाते.
अहं ज्योतिरहं वायुर् अहं भूमिरहं नभः अहमापः समुद्राश्च नक्षत्राणि दिशो दश
मीच प्रकाश आहे, मीच वारा आहे, मीच पृथ्वी आहे, मीच आकाश आहे; मीच पाणी आहे, समुद्र आहे, तारे आहेत आणि दहा दिशा देखील मीच आहे.
अहं वर्षमहं सोमः पर्जन्यो ऽहमहं रविः क्षीरोदसागरे चाहं समुद्रे वडवामुखः
मीच पाऊस आहे, मीच चंद्र आहे, मीच मेघ आहे, मीच सूर्य आहे; क्षीरसमुद्रातही मीच आहे आणि समुद्रात मीच अग्नीच्या रूपात आहे.
वह्निः संवर्तको भूत्वा पिबंस्तोयमयं हविः अहं पुराणः परमं तथैवाहं परायणम्
सर्व भस्म करणारा अग्नी होऊन मी पाण्याचा हवन स्वीकारतो; मीच प्राचीन आहे, मीच श्रेष्ठ आहे आणि मीच अंतिम ध्येय आहे.
अहं भूतस्य भव्यस्य वर्तमानस्य संभवः यत्किंचित्पश्यसे विप्र यच्छृणोषि च किंचन
भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळ यांचा मीच उगम आहे; हे ऋषी, तू जे काही पाहतोस आणि जे काही ऐकतोस, त्याचाही मीच आधार आहे.
यल्लोके चानुभवसि तत्सर्वं मामनुस्मर विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृज्यं चाद्यापि पश्य माम्
या जगात तुला जे काही अनुभवायला येते, ते सर्व माझेच म्हणून आठव; हे विश्व मी पूर्वी निर्माण केले आणि अजूनही निर्माण करतो—माझ्याकडे पाहा.
युगे युगे च स्रक्ष्यामि मार्कण्डेयाखिलं जगत् तदेतदखिलं सर्वं मार्कण्डेयावधारय
प्रत्येक युगात, हे मार्कंडेय, मी हे संपूर्ण जग निर्माण करीन; हे मार्कंडेय, हे सर्व खरंच असं आहे, हे समजून घे.