ददर्श चापि पुरुषं स्वपन्तं पर्वतोपमम् सलिले ऽर्धमथो मग्नं जीमूतमिव सागरे
त्याने पाहिलं, एक माणूस पर्वताएवढा मोठा, पाण्यात अर्धा बुडालेला, जणू काही समुद्रातला मेघ झोपलेला आहे.
ज्वलन्तमिव तेजोभिर् गोयुक्तमिव भास्करम् शर्वर्यां जाग्रतमिव भासन्तं स्वेन तेजसा
तो स्वतःच्या तेजाने जणू जळत होता, गायींनी जोडलेला सूर्य जसा, किंवा रात्री जागा असलेला, तसा तो आपल्या तेजाने उजळून निघाला होता.
देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात् तथैव स मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः
हे देव पाहायला इथे कोण आलंय, असं आश्चर्याने तो विचार करू लागला; आणि त्याच वेळी तो ऋषी पुन्हा त्या पोटात ओढला गेला.
सम्प्रविष्टः पुनः कुक्षिं मार्कण्डेयो ऽतिविस्मयः तथैव तु पुनर्भूयो विजानन्स्वप्नदर्शनम्
पुन्हा पोटात गेल्यावर, मार्कंडेय मोठ्या आश्चर्याने भरून गेला; पण त्याने लगेचच ओळखलं की हे स्वप्नात पाहिल्यासारखंच आहे.
स तथैव यथापूर्वं यो धरामटते पुरा पुण्यतीर्थजलोपेतां विविधान्याश्रमाणि च
मागे जसं फिरायचा, तसंच तो पृथ्वीवर पुन्हा भटकू लागला, जिथे पवित्र तीर्थाचं पाणी आणि वेगवेगळे आश्रम होते.
क्रतुभिर्यजमानाश्च समाप्तवरदक्षिणान् अपश्यद्देवकुक्षिस्थान् याजकाञ्छतशो द्विजान्
त्याने शेकडो यजमान, यज्ञ करणारे ब्राह्मण, आणि देवाच्या पोटात राहणारे, यज्ञ पूर्ण करून दक्षिणा मिळवलेले पुरोहित पाहिले.
सद्वृत्तमास्थिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः चत्वारश्चाश्रमाः सम्यग् यथोद्दिष्टा मया तव
सर्व वर्ण, ब्राह्मण अगोदर, चांगल्या वर्तनात होते; आणि चार आश्रम, मी तुला जसे सांगितले तसेच, नीट पाळले जात होते.
एवं वर्षशतं साग्रं मार्कण्डेयस्य धीमतः चरतः पृथिवीं सर्वां न कुक्ष्यन्तः समीक्षितः
अशा रीतीने, शंभर वर्षांपेक्षा जास्त काळ, तो बुद्धिमान मार्कंडेय संपूर्ण पृथ्वीवर फिरला, पण पोटात काहीच दिसलं नाही.
ततः कदाचिदथ वै पुनर्वक्त्राद्विनिःसृतः सुप्तं न्यग्रोधशाखायां बालमेकं निरैक्षत
मग एकदा, तो पुन्हा तोंडातून बाहेर आला आणि वडाच्या झाडाच्या फांदीवर झोपलेलं एकच बाळ त्याने पाहिलं.
तथैवैकार्णवजले नीहारेणावृताम्बरे अव्यग्रः क्रीडते लोके सर्वभूतविवर्जिते
तसंच, एका अथांग पाण्यात, धुक्याने झाकलेल्या आकाशाखाली, सर्व जीवांशिवाय त्या जगात ते बाळ निर्धास्तपणे खेळत होतं.
स मुनिर्विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः बालमादित्यसंकाशं नाशक्नोदभिवीक्षितुम्
तो ऋषी आश्चर्य आणि कुतूहलाने भरून गेला; सूर्यासारखा तेजस्वी असलेल्या त्या बाळाकडे त्याला सरळ पाहवतच नव्हतं.
स चिन्तयंस्तथैकान्ते स्थित्वा सलिलसंनिधौ पूर्वदृष्टमिदं मेने शङ्कितो देवमायया
पाण्याच्या काठी एकटाच उभा राहून तो विचार करू लागला, 'हेच मी आधी पाहिलं होतं', आणि त्याला वाटलं की हे देवाच्या मायेमुळेच आहे.
अगाधसलिले तस्मिन् मार्कण्डेयः सविस्मयः प्लवंस्तथार्तिम् अगमद् भयात्संत्रस्तलोचनः
त्या खोल पाण्यात मार्कंडेय आश्चर्यचकित झाला, तरंगू लागला, भीतीने त्याच्या डोळ्यांत घाबरलेपण आलं आणि मनात खूपच त्रास झाला.
स तस्मै भगवानाह स्वागतं बालयोगवान् बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः
मग त्या वेळी भगवान, सर्वश्रेष्ठ पुरुष, मेघासारख्या गंभीर आवाजात म्हणाले, 'स्वागत आहे बाळा, योगाने युक्त आहेस.'
मा भैर्वत्स न भेतव्यम् इहैवायाहि मे ऽन्तिकम् मार्कण्डेयो मुनिस्त्वाह बालं तं श्रमपीडितः
'घाबरू नकोस बाळा, इथे काहीच भीती नाही. माझ्याजवळ ये.' असं प्रभू म्हणाले. मग थकलेला, त्रासलेला मार्कंडेय त्या बाळाला म्हणाला.
को मां नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन्मम दिव्यं वर्षसहस्राख्यं धर्षयन्निव मे वयः
'माझं नाव घेऊन मला कोण हाक मारतोय? माझ्या तपस्येची थट्टा करतोय का, की माझ्या हजारो वर्षांच्या दिव्य तपाला आणि वयाला आव्हान देतोय?'
न ह्येष वः समाचारो देवेष्वपि ममोचितः मां ब्रह्मापि हि देवेशो दीर्घायुरिति भाषते
हा तुमचा वागणूक देवांमध्येही योग्य नाही, आणि माझ्यासाठीसुद्धा योग्य नाही. देवांचा स्वामी ब्रह्मादेखील, जो दीर्घायुषी आहे, तोसुद्धा माझ्याशी अशा प्रकारे बोलत नाही.
कस्तमो घोरमासाद्य मामद्य त्यक्तजीवितः मार्कण्डेयेति मामुक्त्वा मृत्युमीक्षितुमर्हति
कोण असा आहे की, भीतीदायक प्रसंग ओढवूनसुद्धा माझ्यासाठी आपले प्राण सोडील? 'मार्कंडेय' असे मला हाक मारून, मृत्यूला सामोरे जाण्याची इच्छा कोण करेल?
एवमाभाष्य तं क्रोधान् मार्कण्डेयो महामुनिः तथैव भगवान्भूयो बभाषे मधुसूदनः
असा रागाने बोलून, मोठ्या तपस्वी मार्कंडेयाने तसेच केले. त्यानंतर पुन्हा भगवंत मधुसूदन त्याच पद्धतीने त्याच्याशी बोलले.
अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः आयुष्प्रदाता पौराणः किं मां त्वं नोपसर्पसि
बाळा, मी तुझा वडील आहे, हृषीकेश आहे, तुझा गुरु आहे, आणि प्राचीन काळापासून आयुष्य देणारा आहे. मग तू माझ्याजवळ का येत नाहीस?
मां पुत्रकामः प्रथमं पिता ते ऽङ्गिरसो मुनिः पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रं समाश्रितः
पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने, तुझ्या वडिलांनी, म्हणजेच अंगिरस ऋषींनी, पूर्वी कठोर तप करून प्रथम माझी उपासना केली.
ततस्त्वां घोरतपसा प्रावृणोदमितौजसम् उक्तवानहमात्मस्थं महर्षिम् अमितौजसम्
त्यांच्या कठोर तपामुळे, त्यांनी तुला प्राप्त केले, तू अमर्याद तेजाने युक्त आहेस. मी तुला आत्मस्वरूपात स्थित असलेला, महान तेजस्वी ऋषी म्हणून घोषित केले.
कः समुत्सहते चान्यो यो न भूतात्मकात्मजः द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडन्तं योगवर्त्मना
जो प्रजापतीचा पुत्र नाही, त्याला योगमार्गाने एकमेव समुद्रात खेळणाऱ्या मला पाहण्याचे धैर्य कोणात आहे?
ततः प्रहृष्टवदनो विस्मयोत्फुल्ललोचनः मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटो मार्कण्डेयो महातपाः
मग मोठ्या तपस्वी मार्कंडेय आनंदाने उजळलेल्या चेहऱ्याने आणि आश्चर्याने फुललेल्या डोळ्यांनी, डोक्यावर हात जोडून उभा राहिला.
नामगोत्रे ततः प्रोच्य दीर्घायुर्लोकपूजितः तस्मै भगवते भक्त्या नमस्कारमथाकरोत्
नाव आणि गोत्र सांगून, दीर्घायुषी आणि सर्व लोकांनी पूज्य असलेला मार्कंडेय, त्या भगवंताला भक्तीपूर्वक नमस्कार करू लागला.
इच्छेयं तत्त्वतो मायाम् इमां ज्ञातुं तवानघ यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान्
हे निष्पापा, मला तुझी ही माया खरीखुरी जाणून घ्यायची आहे—तू एकमेव समुद्राच्या मध्यभागी बालरूपात कसा वास करतोस, हे मला समजून घ्यायचे आहे.
किंसंज्ञश्चैव भगवांल् लोके विज्ञायसे प्रभो तर्कये त्वां महात्मानं को ह्यन्यः स्थातुमर्हति
हे प्रभो, या जगात तुला कोणत्या नावाने ओळखले जाते? मी तुझा विचार करतो, तूच महान आत्मा आहेस—तुझ्यासारखा दुसरा कोण स्थिर राहू शकतो?
अहं नारायणो ब्रह्मन् सर्वभूतविनाशनः अहं सहस्रशीर्षाख्यो यः पदैरभिसंज्ञितः
हे ब्राह्मण, मी नारायण आहे, सर्व भूतांचा संहार करणारा आहे; मीच तो हजारो डोक्यांनी ओळखला जाणारा आहे, आणि त्या नावांनी प्रसिद्ध आहे.
आदित्यवर्णः पुरुषो मखे ब्रह्ममयो मखः अहमग्निर्हव्यवाहो यादसां पतिरव्ययः
मी सूर्यप्रमाणे तेजस्वी पुरुष आहे, मी यज्ञात ब्रह्ममय यज्ञ आहे; मी अग्नी आहे, हविर्दान करणारा आहे, आणि मी जलचरांचा अविनाशी स्वामी आहे.
अहमिन्द्रपदे शक्रो वर्षाणां परिवत्सरः अहं योगी युगाख्यस्य युगान्तावर्त एव च
इंद्रपदावर मी शक्र आहे, पावसांमध्ये मी वर्ष आहे; युग नावाच्या काळात मी योगी आहे, आणि युगाच्या शेवटी घडणारा बदलही मीच आहे.