स्वपित्येकार्णवे चैव यदाश्चर्यमभूत्पुरा श्रूयतां तद्यथा विप्रा मार्कण्डेयकुतूहलम्
आता ऐका, हे ब्राह्मणहो, एकदा तो आद्य समुद्रावर एकटा झोपला असताना, मर्कंडेयाच्या मनात जी आश्चर्याची गोष्ट घडली.
गीर्णो भगवतस्तस्य कुक्षावेव महामुनिः बहुवर्षसहस्रायुस् तस्यैव वरतेजसा
भगवंतानं गिळलेल्या त्या महर्षीने, त्याच्याच तेजानं पोसला जाऊन, हजारो वर्षं त्याच्या पोटात राहिला.
अटंस्तीर्थप्रसङ्गेन पृथिवीं तीर्थगोचराम् आश्रमाणि च पुण्यानि देवतायतनानि च
तो पृथ्वीवरच्या तीरथांमध्ये फिरत राहिला, पवित्र आश्रम आणि देवतांचे निवासस्थानं पाहू लागला.
देशान्राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च जपहोमपरः शान्तस् तपो घोरं समास्थितः
त्याने अनेक देश, राज्यं, आणि जुनी, विविध ठिकाणं पाहिली; जप, होम यांना वाहिलेला, शांत, आणि कठोर तपश्चर्या करणारा होता.
मार्कण्डेयस्ततस्तस्य शनैर्वक्त्राद्विनिःसृतः स निष्क्रामन्न चात्मानं जानीते देवमायया
मग मर्कंडेय हळूहळू त्याच्या तोंडातून बाहेर आला, पण देवाच्या मायेमुळे स्वतःला ओळखू शकला नाही.
निष्क्रम्याप्यस्य वदनाद् एकार्णवमथो जगत् सर्वतस्तमसाच्छन्नं मार्कण्डेयो ऽन्ववैक्षत
त्याच्या तोंडातून बाहेर पडल्यावर, मर्कंडेयाने पाहिलं की, सगळं जग आद्य समुद्रावर सर्वत्र अंधारानं झाकलेलं आहे.
तस्योत्पन्नं भयं तीव्रं संशयश्चात्मजीविते देवदर्शनसंहृष्टो विस्मयं परमं गतः
त्याच्या मनात तीव्र भीती निर्माण झाली आणि स्वतःच्या जीवाबद्दल शंका आली; देवाचं दर्शन झाल्यानं तो अत्यंत आश्चर्यचकित झाला.
चिन्तयञ्जलमध्यस्थो मार्कण्डेयो विशङ्कितः किं नु स्यान्मम चिन्तेयं मोहः स्वप्नो ऽनुभूयते
हात जोडून उभा राहून, मर्कंडेय चिंतेत विचार करू लागला: 'हे माझ्यासाठी काय घडलं असावं? हा मोह आहे का, की मी स्वप्न अनुभवतोय?'
व्यक्तमन्यतमो भावस् तेषां संभावितो मम न हीदृशं जगत्क्लेशम् अयुक्तं सत्यमर्हति
त्यांच्यासाठी दुसरं काही अस्तित्व असू शकतं, असं मला स्पष्टपणे वाटतं; कारण असं खरं आणि योग्य नसलेलं जगातील दु:ख कुणालाही मिळायला नको.
नष्टचन्द्रार्कपवने नष्टपर्वतभूतले कतमः स्यादयं लोक इति चिन्तामवस्थितः
चंद्र-सूर्य वाऱ्याने नाहीसे झाले, पर्वत पृथ्वीवरून गायब झाले, मग हा जग म्हणजे नेमकं कसं असेल, असं तो विचार करू लागला आणि चिंतेतच राहिला.
ददर्श चापि पुरुषं स्वपन्तं पर्वतोपमम् सलिले ऽर्धमथो मग्नं जीमूतमिव सागरे
त्याने पाहिलं, एक माणूस पर्वताएवढा मोठा, पाण्यात अर्धा बुडालेला, जणू काही समुद्रातला मेघ झोपलेला आहे.
ज्वलन्तमिव तेजोभिर् गोयुक्तमिव भास्करम् शर्वर्यां जाग्रतमिव भासन्तं स्वेन तेजसा
तो स्वतःच्या तेजाने जणू जळत होता, गायींनी जोडलेला सूर्य जसा, किंवा रात्री जागा असलेला, तसा तो आपल्या तेजाने उजळून निघाला होता.
देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात् तथैव स मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः
हे देव पाहायला इथे कोण आलंय, असं आश्चर्याने तो विचार करू लागला; आणि त्याच वेळी तो ऋषी पुन्हा त्या पोटात ओढला गेला.
सम्प्रविष्टः पुनः कुक्षिं मार्कण्डेयो ऽतिविस्मयः तथैव तु पुनर्भूयो विजानन्स्वप्नदर्शनम्
पुन्हा पोटात गेल्यावर, मार्कंडेय मोठ्या आश्चर्याने भरून गेला; पण त्याने लगेचच ओळखलं की हे स्वप्नात पाहिल्यासारखंच आहे.
स तथैव यथापूर्वं यो धरामटते पुरा पुण्यतीर्थजलोपेतां विविधान्याश्रमाणि च
मागे जसं फिरायचा, तसंच तो पृथ्वीवर पुन्हा भटकू लागला, जिथे पवित्र तीर्थाचं पाणी आणि वेगवेगळे आश्रम होते.
क्रतुभिर्यजमानाश्च समाप्तवरदक्षिणान् अपश्यद्देवकुक्षिस्थान् याजकाञ्छतशो द्विजान्
त्याने शेकडो यजमान, यज्ञ करणारे ब्राह्मण, आणि देवाच्या पोटात राहणारे, यज्ञ पूर्ण करून दक्षिणा मिळवलेले पुरोहित पाहिले.
सद्वृत्तमास्थिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः चत्वारश्चाश्रमाः सम्यग् यथोद्दिष्टा मया तव
सर्व वर्ण, ब्राह्मण अगोदर, चांगल्या वर्तनात होते; आणि चार आश्रम, मी तुला जसे सांगितले तसेच, नीट पाळले जात होते.
एवं वर्षशतं साग्रं मार्कण्डेयस्य धीमतः चरतः पृथिवीं सर्वां न कुक्ष्यन्तः समीक्षितः
अशा रीतीने, शंभर वर्षांपेक्षा जास्त काळ, तो बुद्धिमान मार्कंडेय संपूर्ण पृथ्वीवर फिरला, पण पोटात काहीच दिसलं नाही.
ततः कदाचिदथ वै पुनर्वक्त्राद्विनिःसृतः सुप्तं न्यग्रोधशाखायां बालमेकं निरैक्षत
मग एकदा, तो पुन्हा तोंडातून बाहेर आला आणि वडाच्या झाडाच्या फांदीवर झोपलेलं एकच बाळ त्याने पाहिलं.
तथैवैकार्णवजले नीहारेणावृताम्बरे अव्यग्रः क्रीडते लोके सर्वभूतविवर्जिते
तसंच, एका अथांग पाण्यात, धुक्याने झाकलेल्या आकाशाखाली, सर्व जीवांशिवाय त्या जगात ते बाळ निर्धास्तपणे खेळत होतं.
स मुनिर्विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः बालमादित्यसंकाशं नाशक्नोदभिवीक्षितुम्
तो ऋषी आश्चर्य आणि कुतूहलाने भरून गेला; सूर्यासारखा तेजस्वी असलेल्या त्या बाळाकडे त्याला सरळ पाहवतच नव्हतं.
स चिन्तयंस्तथैकान्ते स्थित्वा सलिलसंनिधौ पूर्वदृष्टमिदं मेने शङ्कितो देवमायया
पाण्याच्या काठी एकटाच उभा राहून तो विचार करू लागला, 'हेच मी आधी पाहिलं होतं', आणि त्याला वाटलं की हे देवाच्या मायेमुळेच आहे.
अगाधसलिले तस्मिन् मार्कण्डेयः सविस्मयः प्लवंस्तथार्तिम् अगमद् भयात्संत्रस्तलोचनः
त्या खोल पाण्यात मार्कंडेय आश्चर्यचकित झाला, तरंगू लागला, भीतीने त्याच्या डोळ्यांत घाबरलेपण आलं आणि मनात खूपच त्रास झाला.
स तस्मै भगवानाह स्वागतं बालयोगवान् बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः
मग त्या वेळी भगवान, सर्वश्रेष्ठ पुरुष, मेघासारख्या गंभीर आवाजात म्हणाले, 'स्वागत आहे बाळा, योगाने युक्त आहेस.'
मा भैर्वत्स न भेतव्यम् इहैवायाहि मे ऽन्तिकम् मार्कण्डेयो मुनिस्त्वाह बालं तं श्रमपीडितः
'घाबरू नकोस बाळा, इथे काहीच भीती नाही. माझ्याजवळ ये.' असं प्रभू म्हणाले. मग थकलेला, त्रासलेला मार्कंडेय त्या बाळाला म्हणाला.
को मां नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन्मम दिव्यं वर्षसहस्राख्यं धर्षयन्निव मे वयः
'माझं नाव घेऊन मला कोण हाक मारतोय? माझ्या तपस्येची थट्टा करतोय का, की माझ्या हजारो वर्षांच्या दिव्य तपाला आणि वयाला आव्हान देतोय?'
न ह्येष वः समाचारो देवेष्वपि ममोचितः मां ब्रह्मापि हि देवेशो दीर्घायुरिति भाषते
हा तुमचा वागणूक देवांमध्येही योग्य नाही, आणि माझ्यासाठीसुद्धा योग्य नाही. देवांचा स्वामी ब्रह्मादेखील, जो दीर्घायुषी आहे, तोसुद्धा माझ्याशी अशा प्रकारे बोलत नाही.
कस्तमो घोरमासाद्य मामद्य त्यक्तजीवितः मार्कण्डेयेति मामुक्त्वा मृत्युमीक्षितुमर्हति
कोण असा आहे की, भीतीदायक प्रसंग ओढवूनसुद्धा माझ्यासाठी आपले प्राण सोडील? 'मार्कंडेय' असे मला हाक मारून, मृत्यूला सामोरे जाण्याची इच्छा कोण करेल?
एवमाभाष्य तं क्रोधान् मार्कण्डेयो महामुनिः तथैव भगवान्भूयो बभाषे मधुसूदनः
असा रागाने बोलून, मोठ्या तपस्वी मार्कंडेयाने तसेच केले. त्यानंतर पुन्हा भगवंत मधुसूदन त्याच पद्धतीने त्याच्याशी बोलले.
अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः आयुष्प्रदाता पौराणः किं मां त्वं नोपसर्पसि
बाळा, मी तुझा वडील आहे, हृषीकेश आहे, तुझा गुरु आहे, आणि प्राचीन काळापासून आयुष्य देणारा आहे. मग तू माझ्याजवळ का येत नाहीस?