आत्मरूपप्रकाशेन तमसा संवृतः प्रभुः मनः सात्त्विकमाधाय यत्र तत्सत्यमासत
अंधारानं झाकलेला तो प्रभू, स्वतःचं खरं रूप प्रकट करतो. मन शुद्धतेत स्थिर केलं की, तिथेच सत्य असतं, असत्य राहत नाही.
याथातथ्यं परं ज्ञानं भूतं तद्ब्रह्मणा पुरा रहस्यारण्यकोद्दिष्टं यच्चौपनिषदं स्मृतम्
जसं खरं तसं ते परम ज्ञान, पूर्वी ब्रह्मदेवानं गुप्तपणे अरण्यग्रंथांत सांगितलं होतं, आणि तेच उपनिषद म्हणून ओळखलं जातं.
पुरुषो यज्ञ इत्येतद् यत्परं परिकीर्तितम् यश्चान्यः पुरुषाख्यः स्यात् स एष पुरुषोत्तमः
पुरुष म्हणजे यज्ञ असं म्हटलं जातं. जे परम मानलं जातं आणि इतर जे 'पुरुष' नावानं ओळखले जातात, तोच खरा श्रेष्ठ पुरुष आहे.
ये च यज्ञकरा विप्रा ये चर्त्विज इति स्मृताः अस्मादेव पुरा भूता यज्ञेभ्यः श्रूयतां तथा
जे ब्राह्मण यज्ञ करतात आणि जे ऋत्विज म्हणून ओळखले जातात, हे सगळे सुरुवातीला त्याच्यापासून निर्माण झाले; आता ऐका, हे सगळे यज्ञांतून कसे आले.
ब्रह्माणं प्रथमं वक्त्राद् उद्गातारं च सामगम् होतारमपि चाध्वर्युं बाहुभ्यामसृजत्प्रभुः
त्याच्या तोंडातून प्रभूनं प्रथम ब्रह्मा आणि सामग गाणारा, होतृ, आणि बाहूंमधून अध्वर्यू यांना निर्माण केलं.
ब्रह्मणो ब्राह्मणाच्छंसि प्रस्तोतारं च सर्वशः तौ मित्रावरुणौ पृष्ठात् प्रतिप्रस्तारमेव च
ब्रह्माच्या तोंडातून ब्राह्मण, शंस, आणि सर्व प्रकारचे प्रस्तोतार निर्माण केले. पाठीमागून मित्रावरुण आणि प्रतिप्रस्तोता निर्माण केले.
उदरात्प्रतिहर्तारं पोतारं चैव पार्थिव अच्छावाकमथोरुभ्यां नेष्टारं चैव पार्थिव
पोटातून प्रतिहार आणि पोटा निर्माण केले, राजन; मांड्यांमधून अच्चावाक, आणि गुडघ्यांतून नेष्टा निर्माण केला, राजन.
पाणिभ्यामथ चाग्नीध्रं सुब्रह्मण्यं च जानुतः ग्रावस्तुतं तु पादाभ्याम् उन्नेतारं च याजुषम्
हातांमधून अग्नीध्र, गुडघ्यांतून सुब्रह्मण्य, पायांतून ग्रावस्तुत आणि यजुर्वेदाचा उन्नेता निर्माण केला.
एवमेवैष भगवान् षोडशैव जगत्पतिः प्रवक्तॄन्सर्वयज्ञानाम् ऋत्विजो ऽसृजदुत्तमान्
अशा प्रकारे, भगवंत, जगाचा स्वामी, या सोळा श्रेष्ठ ऋत्विजांना, सर्व यज्ञांचे प्रवक्ते निर्माण केले.
तदेष वै वेदमयः पुरुषो यज्ञसंज्ञितः वेदाश्चैतन्मयाः सर्वे साङ्गोपनिषदक्रियाः
हा पुरुष म्हणजेच यज्ञ, तो वेदांनी बनलेला आहे; सर्व वेद, त्यांचे अंग, उपनिषद आणि विधी, हे सगळं त्याच्यापासूनच आहे.
स्वपित्येकार्णवे चैव यदाश्चर्यमभूत्पुरा श्रूयतां तद्यथा विप्रा मार्कण्डेयकुतूहलम्
आता ऐका, हे ब्राह्मणहो, एकदा तो आद्य समुद्रावर एकटा झोपला असताना, मर्कंडेयाच्या मनात जी आश्चर्याची गोष्ट घडली.
गीर्णो भगवतस्तस्य कुक्षावेव महामुनिः बहुवर्षसहस्रायुस् तस्यैव वरतेजसा
भगवंतानं गिळलेल्या त्या महर्षीने, त्याच्याच तेजानं पोसला जाऊन, हजारो वर्षं त्याच्या पोटात राहिला.
अटंस्तीर्थप्रसङ्गेन पृथिवीं तीर्थगोचराम् आश्रमाणि च पुण्यानि देवतायतनानि च
तो पृथ्वीवरच्या तीरथांमध्ये फिरत राहिला, पवित्र आश्रम आणि देवतांचे निवासस्थानं पाहू लागला.
देशान्राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च जपहोमपरः शान्तस् तपो घोरं समास्थितः
त्याने अनेक देश, राज्यं, आणि जुनी, विविध ठिकाणं पाहिली; जप, होम यांना वाहिलेला, शांत, आणि कठोर तपश्चर्या करणारा होता.
मार्कण्डेयस्ततस्तस्य शनैर्वक्त्राद्विनिःसृतः स निष्क्रामन्न चात्मानं जानीते देवमायया
मग मर्कंडेय हळूहळू त्याच्या तोंडातून बाहेर आला, पण देवाच्या मायेमुळे स्वतःला ओळखू शकला नाही.
निष्क्रम्याप्यस्य वदनाद् एकार्णवमथो जगत् सर्वतस्तमसाच्छन्नं मार्कण्डेयो ऽन्ववैक्षत
त्याच्या तोंडातून बाहेर पडल्यावर, मर्कंडेयाने पाहिलं की, सगळं जग आद्य समुद्रावर सर्वत्र अंधारानं झाकलेलं आहे.
तस्योत्पन्नं भयं तीव्रं संशयश्चात्मजीविते देवदर्शनसंहृष्टो विस्मयं परमं गतः
त्याच्या मनात तीव्र भीती निर्माण झाली आणि स्वतःच्या जीवाबद्दल शंका आली; देवाचं दर्शन झाल्यानं तो अत्यंत आश्चर्यचकित झाला.
चिन्तयञ्जलमध्यस्थो मार्कण्डेयो विशङ्कितः किं नु स्यान्मम चिन्तेयं मोहः स्वप्नो ऽनुभूयते
हात जोडून उभा राहून, मर्कंडेय चिंतेत विचार करू लागला: 'हे माझ्यासाठी काय घडलं असावं? हा मोह आहे का, की मी स्वप्न अनुभवतोय?'
व्यक्तमन्यतमो भावस् तेषां संभावितो मम न हीदृशं जगत्क्लेशम् अयुक्तं सत्यमर्हति
त्यांच्यासाठी दुसरं काही अस्तित्व असू शकतं, असं मला स्पष्टपणे वाटतं; कारण असं खरं आणि योग्य नसलेलं जगातील दु:ख कुणालाही मिळायला नको.
नष्टचन्द्रार्कपवने नष्टपर्वतभूतले कतमः स्यादयं लोक इति चिन्तामवस्थितः
चंद्र-सूर्य वाऱ्याने नाहीसे झाले, पर्वत पृथ्वीवरून गायब झाले, मग हा जग म्हणजे नेमकं कसं असेल, असं तो विचार करू लागला आणि चिंतेतच राहिला.
ददर्श चापि पुरुषं स्वपन्तं पर्वतोपमम् सलिले ऽर्धमथो मग्नं जीमूतमिव सागरे
त्याने पाहिलं, एक माणूस पर्वताएवढा मोठा, पाण्यात अर्धा बुडालेला, जणू काही समुद्रातला मेघ झोपलेला आहे.
ज्वलन्तमिव तेजोभिर् गोयुक्तमिव भास्करम् शर्वर्यां जाग्रतमिव भासन्तं स्वेन तेजसा
तो स्वतःच्या तेजाने जणू जळत होता, गायींनी जोडलेला सूर्य जसा, किंवा रात्री जागा असलेला, तसा तो आपल्या तेजाने उजळून निघाला होता.
देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात् तथैव स मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः
हे देव पाहायला इथे कोण आलंय, असं आश्चर्याने तो विचार करू लागला; आणि त्याच वेळी तो ऋषी पुन्हा त्या पोटात ओढला गेला.
सम्प्रविष्टः पुनः कुक्षिं मार्कण्डेयो ऽतिविस्मयः तथैव तु पुनर्भूयो विजानन्स्वप्नदर्शनम्
पुन्हा पोटात गेल्यावर, मार्कंडेय मोठ्या आश्चर्याने भरून गेला; पण त्याने लगेचच ओळखलं की हे स्वप्नात पाहिल्यासारखंच आहे.
स तथैव यथापूर्वं यो धरामटते पुरा पुण्यतीर्थजलोपेतां विविधान्याश्रमाणि च
मागे जसं फिरायचा, तसंच तो पृथ्वीवर पुन्हा भटकू लागला, जिथे पवित्र तीर्थाचं पाणी आणि वेगवेगळे आश्रम होते.
क्रतुभिर्यजमानाश्च समाप्तवरदक्षिणान् अपश्यद्देवकुक्षिस्थान् याजकाञ्छतशो द्विजान्
त्याने शेकडो यजमान, यज्ञ करणारे ब्राह्मण, आणि देवाच्या पोटात राहणारे, यज्ञ पूर्ण करून दक्षिणा मिळवलेले पुरोहित पाहिले.
सद्वृत्तमास्थिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः चत्वारश्चाश्रमाः सम्यग् यथोद्दिष्टा मया तव
सर्व वर्ण, ब्राह्मण अगोदर, चांगल्या वर्तनात होते; आणि चार आश्रम, मी तुला जसे सांगितले तसेच, नीट पाळले जात होते.
एवं वर्षशतं साग्रं मार्कण्डेयस्य धीमतः चरतः पृथिवीं सर्वां न कुक्ष्यन्तः समीक्षितः
अशा रीतीने, शंभर वर्षांपेक्षा जास्त काळ, तो बुद्धिमान मार्कंडेय संपूर्ण पृथ्वीवर फिरला, पण पोटात काहीच दिसलं नाही.
ततः कदाचिदथ वै पुनर्वक्त्राद्विनिःसृतः सुप्तं न्यग्रोधशाखायां बालमेकं निरैक्षत
मग एकदा, तो पुन्हा तोंडातून बाहेर आला आणि वडाच्या झाडाच्या फांदीवर झोपलेलं एकच बाळ त्याने पाहिलं.
तथैवैकार्णवजले नीहारेणावृताम्बरे अव्यग्रः क्रीडते लोके सर्वभूतविवर्जिते
तसंच, एका अथांग पाण्यात, धुक्याने झाकलेल्या आकाशाखाली, सर्व जीवांशिवाय त्या जगात ते बाळ निर्धास्तपणे खेळत होतं.