कथं कव्यानि देयानि हव्यानि च जनैरिह गच्छन्ति पितृलोकस्थान् प्रापकः को ऽत्र गद्यते
इथे लोकांनी दिलेलं पिंड आणि होम यांचं अन्न पितरांपर्यंत कसं पोहोचतं? हे पोहोचवायचं काम कोण करतं असं सांगितलं जातं?
यदि मर्त्यो द्विजो भुङ्क्ते हूयते यदि वानले शुभाशुभात्मकैः प्रेतैर् दत्तं तद्भुज्यते कथम्
कोणीतरी द्विज जर ते अन्न खात असेल किंवा ते अग्नीत समर्पित केलं गेलं, तर शुभ किंवा अशुभ जे काही पितरांना दिलं जातं, ते त्यांच्यापर्यंत कसं पोहोचतं आणि त्यांना ते कसं मिळतं?
वसून्वदन्ति च पितॄन् रुद्रांश्चैव पितामहान् प्रपितामहांस्तथादित्यान् इत्येवं वैदिकी श्रुतिः
वैदिक श्रुतीत असं सांगितलं आहे की वसु हेच पितर आहेत, रुद्र हे पितामह, प्रपितामह आणि आदित्य हे सुद्धा पितरच आहेत.
नाम गोत्रं पितॄणां तु प्रापकं हव्यकव्ययोः श्राद्धस्य मन्त्राः श्रद्धा च उपयोज्यातिभक्तितः
पितरांचं नाव आणि गोत्र हे पिंड आणि होम यांचं अन्न पोहोचवण्यासाठी महत्वाचं आहे. श्राद्धाचे मंत्र आणि श्रद्धा, अत्यंत भक्तीने वापरावी लागतात.
अग्निष्वात्तादयस्तेषाम् आधिपत्ये व्यवस्थिताः नामगोत्रकालदेशा भवान्तरगतानपि
अग्निष्वात्त आणि इतर पितरांचे अधिपती म्हणून मानले जातात. नाव, गोत्र, काळ आणि स्थान यांच्या आधारे, इतर जन्मात गेलेले पितर सुद्धा पोहोचतात.
प्राणिनः प्रीणयन्त्येते तदाहारत्वमागतान् देवो यदि पिता जातः शुभकर्मानुयोगतः
हे अन्न त्या त्या रूपात गेलेल्या जीवांना तृप्त करतं. जर वडील पुण्यामुळे देव झाले असतील,
तस्यान्नममृतं भूत्वा दिव्यत्वे ऽप्यनुगच्छति दैत्यत्वे भोगरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत्
तर त्यांच्यासाठी ते अन्न अमृत बनतं आणि दिव्य अवस्थेतही त्यांना मिळतं. दैत्य रूपात ते भोगाचं रूप घेतं आणि पशुरूपात ते गवत होतं.
श्राद्धान्नं वायुरूपेण सर्पत्वे ऽप्युपतिष्ठति पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथामिषम्
श्राद्धाचं अन्न वायू रूपाने सर्प अवस्थेतही पोहोचतं. यक्ष अवस्थेत ते पेय होतं आणि राक्षस अवस्थेत ते मांस होतं.
दनुजत्वे तथा माया प्रेतत्वे रुधिरोदकम् मनुष्यत्वे ऽन्नपानानि नानाभोगरसं भवेत्
दानव अवस्थेत ते माया होतं, प्रेत अवस्थेत रक्त आणि पाणी होतं, मानव रूपात ते विविध अन्नपेय आणि अनेक प्रकारच्या भोगाचा स्वाद होतं.
रतिशक्तिः स्त्रियः कान्ता भोज्यं भोजनशक्तिता दानशक्तिः सविभवा रूपमारोग्यमेव च
आनंद म्हणजे भोगण्याची शक्ती, स्त्रिया म्हणजे प्रिय, अन्न म्हणजे जेवण्याची क्षमता, दान म्हणजे संपत्तीच्या जोरावर देण्याची शक्ती, आणि रूप व आरोग्य सुद्धा.
श्रद्धा पुष्पमिदं प्रोक्तं फलं ब्रह्मसमागमः आयुः पुत्रान् धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च
श्रद्धा हे फुल आहे असं सांगितलं आहे आणि ब्रह्माशी एकरूप होणं हे फळ आहे. दीर्घायुष्य, पुत्र, धन, विद्या, स्वर्ग, मोक्ष आणि सुख सुद्धा मिळतात.
राज्यं चैव प्रयच्छन्ति प्रीताः पितृगणा नृणाम् श्रूयते च पुरा मोक्षं प्राप्ताः कौशिकसूनवः पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धैर् गता विष्णोः परं पदम्
तृप्त झालेले पितर लोकांना राज्य सुद्धा देतात. पूर्वी कौशिकांचे पुत्र पाच जन्मांच्या नात्याने मोक्ष पावले आणि विष्णूचं परमपद मिळवलं असं ऐकायला मिळतं.
कथं कौशिकदायादाः प्राप्तास्ते योगमुत्तमम् पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धैः कथं कर्मक्षयो भवेत्
कौशिकांचे वंशज श्रेष्ठ योग कसा प्राप्त करतात? पाच जन्मांच्या नात्याने कर्माचा क्षय कसा होतो?
कौशिको नाम धर्मात्मा कुरुक्षेत्रे महानृषिः नामतः कर्मतस्तस्य सुतान्सप्त निबोधत
कुरुक्षेत्रात कौशिक नावाचा एक धर्मात्मा, महान ऋषी होता. त्याच्या सात पुत्रांची नावं आणि त्यांच्या कर्मांची माहिती ऐक.
श्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्गशिष्यास्तदाभवन्
त्यांची नावं होती: श्वसृप, क्रोधन, हिंस्र, पिशुन, कवी, वाग्दुष्ट आणि पितृवर्ती. हे सर्व त्या वेळी गर्गांचे शिष्य झाले.
पितर्युपरते तेषाम् अभूद्दुर्भिक्षमुल्बणम् अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयंकरी
वडील गेल्यावर त्यांच्यावर मोठं दुष्काळ आणि भीषण अनावृष्टी आली, ज्यामुळे सगळ्या लोकांना भीती वाटू लागली.
गर्गादेशाद्वने दोग्ध्रीं रक्षन्तस्ते तपोधनाः खादामः कपिलामेतां वयं क्षुत्पीडिता भृशम्
गर्गांच्या सांगण्यावरून त्या तपस्व्यांनी जंगलात एक दुभती गाय राखली. प्रचंड उपासमारीमुळे त्यांनी विचार केला, 'आपण ही कपिला गाय खाऊया.'
इति चिन्तयतां पापं लघुः प्राह तदानुजः यद्यवश्यमियं वध्या श्राद्धरूपेण योज्यताम्
असं पाप करण्याचा विचार करत असताना, त्यांचा धाकटा भाऊ म्हणाला, 'जर ही गाय मारायचीच असेल, तर ती श्राद्धाच्या रूपात अर्पण करूया.'
श्राद्धे नियोज्यमानेयं पापात्त्रास्यति नो ध्रुवम् एव कुर्वित्यनुज्ञातः पितृवर्ती तदानुजैः
श्राद्धासाठी हिला नेमायचं होतं, पण तिने नकार दिला, 'हे पाप आहे, मी करणार नाही,' असं तिने सांगितलं. पण वडिलांवर प्रेम करणाऱ्या भावंडांनी परवानगी दिल्यावर, तिने ते केलं.
चक्रे समाहितः श्राद्धम् उपयुज्य च तां पुनः द्वौ दैवे भ्रातरौ कृत्वा पित्रे त्रीनप्यनुक्रमात्
त्याने एकाग्र मनाने श्राद्ध केलं आणि पुन्हा तिला अर्पण केलं. मग दोन भावांना देवतेसारखं मानून, तिघांनाही वडिलांसाठी एकामागोमाग एक श्राद्ध अर्पण केलं.
तथैकमतिथिं कृत्वा श्राद्धदः स्वयमेव तु चकार मन्त्रवच्छ्राद्धं स्मरन्पितृपरायणः
अशाच प्रकारे, एकाला पाहुणा मानून, श्राद्ध करणाऱ्याने स्वतःच मंत्रासह श्राद्ध केलं आणि वडिलांची भक्तीपूर्वक आठवण काढली.
विना गवा वत्सको ऽपि गुरवे विनिवेदितः व्याघ्रेण निहता धेनुर् वत्सो ऽयं प्रतिगृह्यताम्
गायीशिवाय, वासरू गुरूंना अर्पण केलं होतं. वाघाने गाय मारली, म्हणून 'हे वासरू स्वीकारा' असं सांगितलं गेलं.
एवं सा भक्षिता धेनुः सप्तभिस्तैस्तपोधनैः वैदिकं बलमाश्रित्य क्रूरे कर्मणि निर्भयाः
अशा प्रकारे ती गाय त्या सात तपस्व्यांनी खाल्ली. वैदिक शक्तीवर विश्वास ठेवून, त्या कठोर कर्मात ते निर्भय होते.
ततः कालावकृष्टास्ते व्याधा दाशपुरे ऽभवन् जातिस्मरत्वं प्राप्तास्ते पितृभावेन भाविताः
नंतर काळाच्या ओढीने, ते सात जण दशपूर या गावात व्याध म्हणून जन्माला आले. वडिलांवरील भक्तीमुळे त्यांना पूर्वजन्माची आठवण होती.
यत्कृतं क्रूरकर्मापि श्राद्धरूपेण तैस्तदा तेन ते भवने जाता व्याधानां क्रूरकर्मिणाम्
त्यांनी श्राद्धाच्या रूपाने जे कठोर कर्म केलं, त्यामुळं ते क्रूर कर्म करणाऱ्या व्याधांच्या घरात जन्मले.
पितॄणां चैव माहात्म्याज् जाता जातिस्मरास्तु ते ते तु वैराग्ययोगेन आस्थायानशनं पुनः
पण वडिलांच्या महिमेमुळे ते जण पूर्वजन्म आठवणारेच जन्मले. वैराग्य आणि योगामुळे त्यांनी पुन्हा उपवास सुरू केला.
जातिस्मराः सप्त जाता मृगाः कालञ्जरे गिरौ नीलकण्ठस्य पुरतः पितृभावानुभाविताः
ते सात जण, पूर्वजन्म आठवणारे, काळिंजर पर्वतावर नीलकंठाच्या समोर हरिण झाले, वडिलांवरील भक्तीमुळे.
तत्रापि ज्ञानवैराग्यात् प्राणानुत्सृज्य धर्मतः लोकैर् अवेक्ष्यमाणास्ते तीर्थान्ते ऽनशनेन तु
तेथेही, ज्ञान आणि वैराग्यामुळे, त्यांनी धर्माने प्राण सोडले. लोक पाहत असताना, तीर्थक्षेत्री उपवास करून त्यांनी देह ठेवला.
मानसे चक्रवाकास्ते संजाताः सप्त योगिनः नामतः कर्मतः सर्वाञ् छृणुध्वं द्विजसत्तमाः
माणस सरोवरात, ते सात जण चक्रवाक पक्षी झाले, नावाने आणि कर्माने योगी. त्यांच्या सर्व नावांची ऐका, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो.
सुमनाः कुमुदः शुद्धश् छिद्रदर्शी सुनेत्रकः सुनेत्रश्चांशुमांश्चैव सप्तैते योगपारगाः
सुमन, कुमुद, शुद्ध, छिद्रदर्शी, सूनित्रक, सूनित्र आणि अंशुमान — हे सातही योगात पारंगत होते.