महासत्त्वान्यपि विभुं प्रविष्टान्यमितौजसम् नष्टार्कपवनाकाशे सूक्ष्मे जगति संवृते
महान जीवसुद्धा त्या अपरिमित शक्तीच्या परमेश्वरात विलीन झाले, कारण सूर्य, वारा आणि आकाश हरवलेल्या सूक्ष्म जगात सर्व काही लपले.
संशोषमात्मना कृत्वा समुद्रानपि देहिनः दग्ध्वा संप्लाव्य च तथा स्वपित्येकः सनातनः
त्याने आपल्या शक्तीने समुद्रही वाळवले, सर्व जीवांना जाळून आणि बुडवून, तो सनातन एकटा झोपला.
पौराणं रूपमास्थाय स्वपित्यमितविक्रमः एकार्णवजलव्यापी योगी योगमुपाश्रितः
तो अनादि, अपरंपार शक्तीचा योगी, प्राचीन रूप धारण करून, एकाच समुद्रात सर्वत्र व्यापून, योगात मग्न होऊन झोपला.
अनेकानि सहस्राणि युगान्येकार्णवाम्भसि न चैनं कश्चिदव्यक्तं व्यक्तं वेदितुमर्हति
अनेक हजारो युगं त्या एकाच महासागरात गेली, पण कोणीही त्याला, तो प्रकट असो वा अप्रकट, ओळखू शकत नाही.
कश्चैव पुरुषो नाम किंयोगः कश्च योगवान् असौ कियन्तं कालं च एकार्णवविधिं प्रभुः
हा पुरुष कोण आहे, त्याचा योग काय, तो योगी कोण आहे, आणि प्रभू किती काळ एकसागर स्थिती टिकवतो हे कोणालाच माहीत नाही.
करिष्यतीति भगवान् इति कश्चिन् न बुध्यते
भगवंत काय करणार आहे हे कोणालाच समजत नाही.
न द्रष्टा नैव गमिता न ज्ञाता नैव पार्श्वगः तस्य न ज्ञायते किंचित् तमृते देवसत्तमम्
त्याच्याशिवाय पाहणारा नाही, जाणारा नाही, जाणणारा नाही, किंवा बाजूला कोणी नाही; त्या देवश्रेष्ठाशिवाय काहीच ज्ञात होत नाही.
नभः क्षितिं पवनम् अपः प्रकाशकं प्रजापतिं भुवनधरं सुरेश्वरम् पितामहं श्रुतिनिलयं महामुनिं प्रशाम्य भूयः शयनं ह्यरोचयत्
आकाश, पृथ्वी, वारा, पाणी, तेज, प्रजापती, भुवनधार, देवांचा स्वामी, पितामह, वेदांचा आधार आणि महर्षी यांना शांत करून, त्याने पुन्हा शयन केले.
एवमेकार्णवीभूते शेते लोकेमहाद्युतिः प्रच्छाद्य सलिलेनोर्वीं हंसो नारायणस्तदा
अशा प्रकारे सगळं एक महासागर झाल्यावर, तेजस्वी नारायणाने पृथ्वी पाण्याने झाकून, हंस रूपात विश्रांती घेतली.
महतो रजसो मध्ये महार्णवसरःसु वै विरजस्कं महाबाहुम् अक्षयं ब्रह्म यद्विदुः
महान अंधाराच्या मध्ये, त्या महासागराच्या विस्तृत प्रदेशात, निर्मळ, बलवान, अविनाशी ब्रह्म असे ओळखले जाते.
आत्मरूपप्रकाशेन तमसा संवृतः प्रभुः मनः सात्त्विकमाधाय यत्र तत्सत्यमासत
अंधारानं झाकलेला तो प्रभू, स्वतःचं खरं रूप प्रकट करतो. मन शुद्धतेत स्थिर केलं की, तिथेच सत्य असतं, असत्य राहत नाही.
याथातथ्यं परं ज्ञानं भूतं तद्ब्रह्मणा पुरा रहस्यारण्यकोद्दिष्टं यच्चौपनिषदं स्मृतम्
जसं खरं तसं ते परम ज्ञान, पूर्वी ब्रह्मदेवानं गुप्तपणे अरण्यग्रंथांत सांगितलं होतं, आणि तेच उपनिषद म्हणून ओळखलं जातं.
पुरुषो यज्ञ इत्येतद् यत्परं परिकीर्तितम् यश्चान्यः पुरुषाख्यः स्यात् स एष पुरुषोत्तमः
पुरुष म्हणजे यज्ञ असं म्हटलं जातं. जे परम मानलं जातं आणि इतर जे 'पुरुष' नावानं ओळखले जातात, तोच खरा श्रेष्ठ पुरुष आहे.
ये च यज्ञकरा विप्रा ये चर्त्विज इति स्मृताः अस्मादेव पुरा भूता यज्ञेभ्यः श्रूयतां तथा
जे ब्राह्मण यज्ञ करतात आणि जे ऋत्विज म्हणून ओळखले जातात, हे सगळे सुरुवातीला त्याच्यापासून निर्माण झाले; आता ऐका, हे सगळे यज्ञांतून कसे आले.
ब्रह्माणं प्रथमं वक्त्राद् उद्गातारं च सामगम् होतारमपि चाध्वर्युं बाहुभ्यामसृजत्प्रभुः
त्याच्या तोंडातून प्रभूनं प्रथम ब्रह्मा आणि सामग गाणारा, होतृ, आणि बाहूंमधून अध्वर्यू यांना निर्माण केलं.
ब्रह्मणो ब्राह्मणाच्छंसि प्रस्तोतारं च सर्वशः तौ मित्रावरुणौ पृष्ठात् प्रतिप्रस्तारमेव च
ब्रह्माच्या तोंडातून ब्राह्मण, शंस, आणि सर्व प्रकारचे प्रस्तोतार निर्माण केले. पाठीमागून मित्रावरुण आणि प्रतिप्रस्तोता निर्माण केले.
उदरात्प्रतिहर्तारं पोतारं चैव पार्थिव अच्छावाकमथोरुभ्यां नेष्टारं चैव पार्थिव
पोटातून प्रतिहार आणि पोटा निर्माण केले, राजन; मांड्यांमधून अच्चावाक, आणि गुडघ्यांतून नेष्टा निर्माण केला, राजन.
पाणिभ्यामथ चाग्नीध्रं सुब्रह्मण्यं च जानुतः ग्रावस्तुतं तु पादाभ्याम् उन्नेतारं च याजुषम्
हातांमधून अग्नीध्र, गुडघ्यांतून सुब्रह्मण्य, पायांतून ग्रावस्तुत आणि यजुर्वेदाचा उन्नेता निर्माण केला.
एवमेवैष भगवान् षोडशैव जगत्पतिः प्रवक्तॄन्सर्वयज्ञानाम् ऋत्विजो ऽसृजदुत्तमान्
अशा प्रकारे, भगवंत, जगाचा स्वामी, या सोळा श्रेष्ठ ऋत्विजांना, सर्व यज्ञांचे प्रवक्ते निर्माण केले.
तदेष वै वेदमयः पुरुषो यज्ञसंज्ञितः वेदाश्चैतन्मयाः सर्वे साङ्गोपनिषदक्रियाः
हा पुरुष म्हणजेच यज्ञ, तो वेदांनी बनलेला आहे; सर्व वेद, त्यांचे अंग, उपनिषद आणि विधी, हे सगळं त्याच्यापासूनच आहे.
स्वपित्येकार्णवे चैव यदाश्चर्यमभूत्पुरा श्रूयतां तद्यथा विप्रा मार्कण्डेयकुतूहलम्
आता ऐका, हे ब्राह्मणहो, एकदा तो आद्य समुद्रावर एकटा झोपला असताना, मर्कंडेयाच्या मनात जी आश्चर्याची गोष्ट घडली.
गीर्णो भगवतस्तस्य कुक्षावेव महामुनिः बहुवर्षसहस्रायुस् तस्यैव वरतेजसा
भगवंतानं गिळलेल्या त्या महर्षीने, त्याच्याच तेजानं पोसला जाऊन, हजारो वर्षं त्याच्या पोटात राहिला.
अटंस्तीर्थप्रसङ्गेन पृथिवीं तीर्थगोचराम् आश्रमाणि च पुण्यानि देवतायतनानि च
तो पृथ्वीवरच्या तीरथांमध्ये फिरत राहिला, पवित्र आश्रम आणि देवतांचे निवासस्थानं पाहू लागला.
देशान्राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च जपहोमपरः शान्तस् तपो घोरं समास्थितः
त्याने अनेक देश, राज्यं, आणि जुनी, विविध ठिकाणं पाहिली; जप, होम यांना वाहिलेला, शांत, आणि कठोर तपश्चर्या करणारा होता.
मार्कण्डेयस्ततस्तस्य शनैर्वक्त्राद्विनिःसृतः स निष्क्रामन्न चात्मानं जानीते देवमायया
मग मर्कंडेय हळूहळू त्याच्या तोंडातून बाहेर आला, पण देवाच्या मायेमुळे स्वतःला ओळखू शकला नाही.
निष्क्रम्याप्यस्य वदनाद् एकार्णवमथो जगत् सर्वतस्तमसाच्छन्नं मार्कण्डेयो ऽन्ववैक्षत
त्याच्या तोंडातून बाहेर पडल्यावर, मर्कंडेयाने पाहिलं की, सगळं जग आद्य समुद्रावर सर्वत्र अंधारानं झाकलेलं आहे.
तस्योत्पन्नं भयं तीव्रं संशयश्चात्मजीविते देवदर्शनसंहृष्टो विस्मयं परमं गतः
त्याच्या मनात तीव्र भीती निर्माण झाली आणि स्वतःच्या जीवाबद्दल शंका आली; देवाचं दर्शन झाल्यानं तो अत्यंत आश्चर्यचकित झाला.
चिन्तयञ्जलमध्यस्थो मार्कण्डेयो विशङ्कितः किं नु स्यान्मम चिन्तेयं मोहः स्वप्नो ऽनुभूयते
हात जोडून उभा राहून, मर्कंडेय चिंतेत विचार करू लागला: 'हे माझ्यासाठी काय घडलं असावं? हा मोह आहे का, की मी स्वप्न अनुभवतोय?'
व्यक्तमन्यतमो भावस् तेषां संभावितो मम न हीदृशं जगत्क्लेशम् अयुक्तं सत्यमर्हति
त्यांच्यासाठी दुसरं काही अस्तित्व असू शकतं, असं मला स्पष्टपणे वाटतं; कारण असं खरं आणि योग्य नसलेलं जगातील दु:ख कुणालाही मिळायला नको.
नष्टचन्द्रार्कपवने नष्टपर्वतभूतले कतमः स्यादयं लोक इति चिन्तामवस्थितः
चंद्र-सूर्य वाऱ्याने नाहीसे झाले, पर्वत पृथ्वीवरून गायब झाले, मग हा जग म्हणजे नेमकं कसं असेल, असं तो विचार करू लागला आणि चिंतेतच राहिला.