जिह्वा रसश्च स्नेहश्च संश्रिताः सलिले गुणाः रूपं चक्षुर्विपाकश्च ज्योतिरेवाश्रिता गुणाः
रस, जिभ आणि स्निग्धता हे पाण्यातील गुण; रूप, दृष्टी आणि पिकणे हे तेजातील गुण मागे घेतले जातात.
स्पर्शः प्राणश्च चेष्टा च पवने संश्रिता गुणाः शब्दः श्रोत्रं च खान्येव गगने संश्रिता गुणाः
स्पर्श, श्वास आणि हालचाल हे वायूतले गुण; शब्द, ऐकू येणं आणि आकाशातले गुण मागे घेतले जातात.
लोकमाया भगवता मुहूर्तेन विनाशिता मनो बुद्धिश्च सर्वेषां क्षेत्रज्ञश्चेति यः श्रुतः
भगवंताने एका क्षणात साऱ्या जगाची माया, मन, बुद्धी आणि सर्वांची आत्मज्ञानाची भावना नष्ट केली, असं ऐकायला मिळतं.
तं वरेण्यं परमेष्ठी हृषीकेशमुपाश्रितः ततो भगवतस्तस्य रश्मिभिः परिवारितः
तो श्रेष्ठ, परब्रह्म, हृषीकेश याच्याकडे सर्वांनी आश्रय घेतला. मग त्या भगवंताच्या तेजाने तो सर्वत्र वेढला गेला.
वायुनाक्रम्यमाणासु द्रुमशाखासु चाश्रितः तेषां संघर्षणोद्भूतः पावकः शतधा ज्वलन्
वाऱ्याने झाडांच्या फांद्या हलवल्या, त्या घर्षणातून अग्नी निर्माण झाला आणि शेकडो प्रकारे जळू लागला.
अदहच्च तदा सर्वं वृतः संवर्तको ऽनलः सपर्वतद्रुमान्गुल्मांल् लतावल्लीस्तृणानि च
मग त्या प्रलयाच्या अग्नीने सर्व पर्वत, झाडं, झुडपं, वेल्या, गवत या सगळ्यांना वेढून जाळून टाकलं.
भस्मीकृत्य ततः सर्वांल् लोकांल्लोकगुरुर्हरिः भूयो निर्वापयामास युगान्तेन च कर्मणा
सर्व लोकांना राख करून, लोकांचा गुरु हरिने पुन्हा त्या प्रलयाच्या कर्माने सगळं शांत केलं.
सहस्रवृष्टिः शतधा भूत्वा कृष्णो महाबलः दिव्यतोयेन हविषा तर्पयामास मेदिनीम्
मग महाबलवान कृष्ण हजारो धारांनी पाऊस झाला आणि दिव्य पाण्याने पृथ्वीला तृप्त केली.
ततः क्षीरनिकायेन स्वादुना परमाम्भसा शिवेन पुण्येन मही निर्वाणमगमत्परम्
नंतर शुद्ध, गोड, पवित्र आणि शुभ अशा दूधासारख्या पाण्याने पृथ्वीला परम शांती मिळाली.
तेन रोधेन संछन्ना पयसां वर्षतो धरा एकार्णवजलीभूता सर्वसत्त्वविवर्जिता
त्या पावसाच्या पुरात झाकली गेलेली पृथ्वी एकाच समुद्रात विलीन झाली आणि सर्व जीवांशिवाय झाली.
महासत्त्वान्यपि विभुं प्रविष्टान्यमितौजसम् नष्टार्कपवनाकाशे सूक्ष्मे जगति संवृते
महान जीवसुद्धा त्या अपरिमित शक्तीच्या परमेश्वरात विलीन झाले, कारण सूर्य, वारा आणि आकाश हरवलेल्या सूक्ष्म जगात सर्व काही लपले.
संशोषमात्मना कृत्वा समुद्रानपि देहिनः दग्ध्वा संप्लाव्य च तथा स्वपित्येकः सनातनः
त्याने आपल्या शक्तीने समुद्रही वाळवले, सर्व जीवांना जाळून आणि बुडवून, तो सनातन एकटा झोपला.
पौराणं रूपमास्थाय स्वपित्यमितविक्रमः एकार्णवजलव्यापी योगी योगमुपाश्रितः
तो अनादि, अपरंपार शक्तीचा योगी, प्राचीन रूप धारण करून, एकाच समुद्रात सर्वत्र व्यापून, योगात मग्न होऊन झोपला.
अनेकानि सहस्राणि युगान्येकार्णवाम्भसि न चैनं कश्चिदव्यक्तं व्यक्तं वेदितुमर्हति
अनेक हजारो युगं त्या एकाच महासागरात गेली, पण कोणीही त्याला, तो प्रकट असो वा अप्रकट, ओळखू शकत नाही.
कश्चैव पुरुषो नाम किंयोगः कश्च योगवान् असौ कियन्तं कालं च एकार्णवविधिं प्रभुः
हा पुरुष कोण आहे, त्याचा योग काय, तो योगी कोण आहे, आणि प्रभू किती काळ एकसागर स्थिती टिकवतो हे कोणालाच माहीत नाही.
करिष्यतीति भगवान् इति कश्चिन् न बुध्यते
भगवंत काय करणार आहे हे कोणालाच समजत नाही.
न द्रष्टा नैव गमिता न ज्ञाता नैव पार्श्वगः तस्य न ज्ञायते किंचित् तमृते देवसत्तमम्
त्याच्याशिवाय पाहणारा नाही, जाणारा नाही, जाणणारा नाही, किंवा बाजूला कोणी नाही; त्या देवश्रेष्ठाशिवाय काहीच ज्ञात होत नाही.
नभः क्षितिं पवनम् अपः प्रकाशकं प्रजापतिं भुवनधरं सुरेश्वरम् पितामहं श्रुतिनिलयं महामुनिं प्रशाम्य भूयः शयनं ह्यरोचयत्
आकाश, पृथ्वी, वारा, पाणी, तेज, प्रजापती, भुवनधार, देवांचा स्वामी, पितामह, वेदांचा आधार आणि महर्षी यांना शांत करून, त्याने पुन्हा शयन केले.
एवमेकार्णवीभूते शेते लोकेमहाद्युतिः प्रच्छाद्य सलिलेनोर्वीं हंसो नारायणस्तदा
अशा प्रकारे सगळं एक महासागर झाल्यावर, तेजस्वी नारायणाने पृथ्वी पाण्याने झाकून, हंस रूपात विश्रांती घेतली.
महतो रजसो मध्ये महार्णवसरःसु वै विरजस्कं महाबाहुम् अक्षयं ब्रह्म यद्विदुः
महान अंधाराच्या मध्ये, त्या महासागराच्या विस्तृत प्रदेशात, निर्मळ, बलवान, अविनाशी ब्रह्म असे ओळखले जाते.
आत्मरूपप्रकाशेन तमसा संवृतः प्रभुः मनः सात्त्विकमाधाय यत्र तत्सत्यमासत
अंधारानं झाकलेला तो प्रभू, स्वतःचं खरं रूप प्रकट करतो. मन शुद्धतेत स्थिर केलं की, तिथेच सत्य असतं, असत्य राहत नाही.
याथातथ्यं परं ज्ञानं भूतं तद्ब्रह्मणा पुरा रहस्यारण्यकोद्दिष्टं यच्चौपनिषदं स्मृतम्
जसं खरं तसं ते परम ज्ञान, पूर्वी ब्रह्मदेवानं गुप्तपणे अरण्यग्रंथांत सांगितलं होतं, आणि तेच उपनिषद म्हणून ओळखलं जातं.
पुरुषो यज्ञ इत्येतद् यत्परं परिकीर्तितम् यश्चान्यः पुरुषाख्यः स्यात् स एष पुरुषोत्तमः
पुरुष म्हणजे यज्ञ असं म्हटलं जातं. जे परम मानलं जातं आणि इतर जे 'पुरुष' नावानं ओळखले जातात, तोच खरा श्रेष्ठ पुरुष आहे.
ये च यज्ञकरा विप्रा ये चर्त्विज इति स्मृताः अस्मादेव पुरा भूता यज्ञेभ्यः श्रूयतां तथा
जे ब्राह्मण यज्ञ करतात आणि जे ऋत्विज म्हणून ओळखले जातात, हे सगळे सुरुवातीला त्याच्यापासून निर्माण झाले; आता ऐका, हे सगळे यज्ञांतून कसे आले.
ब्रह्माणं प्रथमं वक्त्राद् उद्गातारं च सामगम् होतारमपि चाध्वर्युं बाहुभ्यामसृजत्प्रभुः
त्याच्या तोंडातून प्रभूनं प्रथम ब्रह्मा आणि सामग गाणारा, होतृ, आणि बाहूंमधून अध्वर्यू यांना निर्माण केलं.
ब्रह्मणो ब्राह्मणाच्छंसि प्रस्तोतारं च सर्वशः तौ मित्रावरुणौ पृष्ठात् प्रतिप्रस्तारमेव च
ब्रह्माच्या तोंडातून ब्राह्मण, शंस, आणि सर्व प्रकारचे प्रस्तोतार निर्माण केले. पाठीमागून मित्रावरुण आणि प्रतिप्रस्तोता निर्माण केले.
उदरात्प्रतिहर्तारं पोतारं चैव पार्थिव अच्छावाकमथोरुभ्यां नेष्टारं चैव पार्थिव
पोटातून प्रतिहार आणि पोटा निर्माण केले, राजन; मांड्यांमधून अच्चावाक, आणि गुडघ्यांतून नेष्टा निर्माण केला, राजन.
पाणिभ्यामथ चाग्नीध्रं सुब्रह्मण्यं च जानुतः ग्रावस्तुतं तु पादाभ्याम् उन्नेतारं च याजुषम्
हातांमधून अग्नीध्र, गुडघ्यांतून सुब्रह्मण्य, पायांतून ग्रावस्तुत आणि यजुर्वेदाचा उन्नेता निर्माण केला.
एवमेवैष भगवान् षोडशैव जगत्पतिः प्रवक्तॄन्सर्वयज्ञानाम् ऋत्विजो ऽसृजदुत्तमान्
अशा प्रकारे, भगवंत, जगाचा स्वामी, या सोळा श्रेष्ठ ऋत्विजांना, सर्व यज्ञांचे प्रवक्ते निर्माण केले.
तदेष वै वेदमयः पुरुषो यज्ञसंज्ञितः वेदाश्चैतन्मयाः सर्वे साङ्गोपनिषदक्रियाः
हा पुरुष म्हणजेच यज्ञ, तो वेदांनी बनलेला आहे; सर्व वेद, त्यांचे अंग, उपनिषद आणि विधी, हे सगळं त्याच्यापासूनच आहे.