के प्रजापतयस्तावद् आसन्पूर्वं महामुने कथं निर्मितवांश्चैव चित्रं लोकं सनातनम्
महामुनी, पूर्वी कोणते प्रजापती होते आणि त्यांनी हे अद्भुत, सनातन जग कसे निर्माण केले?
कथमेकार्णवे शून्ये नष्टस्थावरजङ्गमे दग्धे देवासुरनरे प्रनष्टोरगराक्षसे
जेव्हा सगळे स्थावर आणि जंगम एकाच रिकाम्या समुद्रात विलीन झाले, देव, असुर, माणसे, सर्प आणि राक्षस नष्ट झाले, तेव्हा कसे झाले?
नष्टानिलानले लोके नष्टाकाशमहीतले केवलं गह्वरीभूते महाभूतविपर्यये
जेव्हा वायू आणि अग्नी नाहीसे झाले, आकाश आणि पृथ्वीही नाहीशी झाली, आणि सगळीकडे फक्त अंधार आणि महान तत्त्वांचा उलथापालथ होता—
विभुर्महाभूतपतिर् महातेजा महाकृतिः आस्ते सुरवरश्रेष्ठो विधिमास्थाय योगवित्
त्या वेळी सर्वव्यापी, महान तत्त्वांचा स्वामी, तेजस्वी आणि विशाल स्वरूपाचा, देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेला प्रभू योगाने स्थित राहिला का?
शृणुयां परया भक्त्या ब्रह्मन्नेतदशेषतः वक्तुमर्हसि धर्मिष्ठ यशो नारायणात्मकम्
हे ब्रह्मन्, मी हे सगळे अत्यंत भक्तीने ऐकू इच्छितो. धर्मशील असलेल्या तुझ्या मुखातून नारायणाच्या कीर्तीचे वर्णन ऐकण्यास मी पात्र आहे.
श्रद्धया चोपविष्टानां भगवन्वक्तुमर्हसि
हे भगवंत, आम्ही श्रद्धेने येथे बसलो आहोत, आम्हाला तू हे सांगावे.
नारायणस्य यशसः श्रवणे या तव स्पृहा तद्वंश्यान्वयभूतस्य न्याय्यं रविकुलर्षभ
हे रविकुळातील श्रेष्ठ, तुला नारायणाच्या कीर्तीचे ऐकण्याची इच्छा आहे, ती अगदी योग्य आहे, कारण तू त्याच्या वंशातील आहेस.
शृणुष्वादिपुराणेषु वेदेभ्यश्च यथा श्रुतम् ब्राह्मणानां च वदतां श्रुत्वा वै सुमहात्मनाम्
आद्य पुराणे आणि वेदांमध्ये जसे ऐकले, तसेच श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी सांगितलेले तू ऐक.
यथा च तपसा दृष्ट्वा बृहस्पतिसमद्युतिः पराशरसुतः श्रीमान् गुरुर्द्वैपायनो ऽब्रवीत्
जसा पराशरपुत्र, बृहस्पतीसारख्या तेजाचा, श्रीमंत आणि पूज्य द्वैपायन ऋषीने तपस्येने पाहून सांगितले—
तत्ते ऽहं कथयिष्यामि यथाशक्ति यथाश्रुति यद्विज्ञातुं मया शक्यम् ऋषिमात्रेण सत्तमाः
हे श्रेष्ठ ऋषींनो, माझ्या शक्तीनुसार आणि मी जसे ऐकले, तसे मी तुम्हाला सांगतो, जसे मला ऋषी म्हणून समजले.
कः समुत्सहते ज्ञातुं परं नारायणात्मकम् विश्वायनश्च यद्ब्रह्मा न वेदयति तत्त्वतः
नारायणाचे सर्वोच्च तत्त्व कोण जाणू शकतो? विश्वामित्रपुत्र ब्रह्मादेखील ते खरे स्वरूप जाणत नाही.
तत्कर्म विश्ववेदानां तद्रहस्यं महर्षीणाम् तमीशं सर्वयज्ञानां तत्तत्त्वं सर्वदर्शिनाम् तदध्यात्मविदां चिन्त्यं नरकं च विकर्मिणाम्
ते कर्म जे सर्व वेदांचे रहस्य आहे, महर्षींचे गूढ आहे, सर्व यज्ञांचा स्वामी आहे, सर्वज्ञांचा सत्य तत्त्व आहे, आत्मज्ञान्यांच्या ध्यानाचा विषय आहे, आणि पापकर्म करणाऱ्यांसाठी नरक आहे—
अधिदैवं च यद्दैवम् अधियज्ञं सुसंज्ञितम् तद्भूतमधिभूतं च तत्परं परमर्षीणाम्
तेच देवांमध्ये श्रेष्ठ, प्रसिद्ध यज्ञ, सर्व भूतांचे तत्त्व आणि महान ऋषींसाठी सर्वोच्च आहे—
स यज्ञो वेदनिर्दिष्टस् तत्तपः कवयो विदुः यः कर्ता कारको बुद्धिर् मनः क्षेत्रज्ञ एव च
तोच यज्ञ जो वेदांनी सांगितला आहे, तोच तप जो ज्ञानी ओळखतात, तोच कर्ता, करणारा, बुद्धी, मन आणि क्षेत्रज्ञ आहे.
प्रणवः पुरुषः शास्ता एकश्चेति विभाव्यते प्राणः पञ्चविधश्चैव ध्रुव अक्षर एव च
ॐकार, पुरुष, शिक्षक—तो एकच आहे असे समजले जाते; पाच प्रकारचे प्राण, शाश्वत आणि अक्षयही तोच आहे.
कालः पाकश्च पक्ता च द्रष्टा स्वाध्याय एव च उच्यते विविधैर्देवैः स एवायं न तत्परम्
काळ, शिजवण्याची क्रिया, शिजवणारा, पाहणारा आणि स्वाध्याय—हे सर्व देव त्यालाच म्हणतात; तोच हे सर्व आहे, यापलीकडे दुसरे काही नाही.
स एव भगवान्सर्वं करोति विकरोति च सो ऽस्मान्कारयते सर्वान् सो ऽत्येति व्याकुलीकृतान्
तोच भगवान् सर्व काही निर्माण करतो आणि बदलतो, आपल्याला सर्वांना तोच कृती करायला लावतो, आणि जे व्याकुळ झाले आहेत त्यांनाही तोच ओलांडून जातो.
यजामहे तमेवाद्यं तमेवेच्छाम निर्वृताः यो वक्ता यच्च वक्तव्यं यच्चाहं तद्ब्रवीमि वः
आम्ही त्या आद्य परमेश्वराची पूजा करतो, त्याच्याच इच्छेत समाधानी राहतो; तोच बोलणारा आहे, आणि जे काही बोलायचे आहे तेही तोच आहे, मी तुम्हाला जे सांगतो तेही त्याचाच संदेश आहे.
श्रूयते यच्च वै श्राव्यं यच्चान्यत्परिजल्प्यते याः कथाश्चैव वर्तन्ते श्रुतयो वाथ तत्पराः विश्वं विश्वपतिर्यश्च स तु नारायणः स्मृतः
जे काही ऐकले जाते, जे ऐकण्यासारखे आहे, जे काही इतर चर्चा होते, सर्व कथा आणि परंपरा — या सगळ्या त्याच्यासाठीच आहेत; तोच विश्वाचा स्वामी, नारायण म्हणून ओळखला जातो.
यत्सत्यं यदमृतमक्षरं परं यद् यद्भूतं परममिदं च यद्भविष्यत् यत्किंचिच् चरमचरं यदस्ति चान्यत् तत्सर्वं पुरुषवरः प्रभुः पुराणः
जे सत्य आहे, जे अमर आहे, अक्षय आणि श्रेष्ठ आहे; जे काही पूर्वी होते, जे काही इथे श्रेष्ठ आहे, जे भविष्यात येईल, जे काही हलते किंवा स्थिर आहे, आणि जे काही इतर आहे — हे सर्व प्राचीन, श्रेष्ठ पुरुषोत्तम प्रभू आहे.
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम् तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा रविनन्दन
कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते असे सांगितले जाते; त्याची संध्या शंभर वर्षांची असते, आणि ती दोनपट अधिक, हे सूर्यपुत्रा.
यत्र धर्मश्चतुष्पादस् त्व् अधर्मः पादविग्रहः स्वधर्मनिरताः सन्तो जायन्ते यत्र मानवाः
त्या युगात धर्म चारही पायांवर उभा असतो, अधर्म दुर्बल असतो; लोक आपापल्या कर्तव्याशी निष्ठावान असतात आणि सज्जन लोक जन्माला येतात.
विप्राः स्थिता धर्मपरा राजवृत्तौ स्थिता नृपाः कृष्यामभिरता वैश्याः शूद्राः शुश्रूषवः स्थिताः
ब्राह्मण धर्मपरायण असतात, राजे राजधर्म पाळतात, वैश्य शेतीत रमलेले असतात, आणि शूद्र सेवा करण्यात स्थिर असतात.
तदा सत्यं च शौचं च धर्मश्चैव विवर्धते सद्भिराचरितं कर्म क्रियते ख्यायते च वै
त्या काळी सत्य, शुद्धता आणि धर्म वाढतो; सज्जन लोकांची कर्मे केली जातात आणि प्रसिद्ध होतात.
एतत्कार्तयुगं वृत्तं सर्वेषामपि पार्थिव प्राणिनां धर्मसङ्गानाम् अपि वै नीचजन्मनाम्
हेच कृतयुगातील आचरण आहे, राजन, सर्व प्राण्यांसाठी, धर्मनिष्ठांसाठी आणि अगदी नीच जन्माच्या लोकांसाठीही.
त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा परिकीर्त्यते
त्रेतायुग तीन हजार वर्षांचे मानले जाते; त्याची संध्या शंभर वर्षांची, आणि ती दोनपट अधिक सांगितली आहे.
द्वाभ्यामधर्मः पादाभ्यां त्रिभिर्धर्मो व्यवस्थितः यत्र सत्यं च सत्त्वं च त्रेताधर्मो विधीयते
त्या युगात अधर्म दोन पायांवर उभा असतो, धर्म तीन पायांवर; सत्य आणि सात्त्विकता प्रबळ असते, आणि त्रेतायुगाचा धर्म प्रस्थापित होतो.
त्रेतायां विकृतिं यान्ति वर्णास्त्वेते न संशयः चातुर्वर्ण्यस्य वैकृत्याद् यान्ति दौर्बल्यमाश्रमाः
त्रेतायुगात हे सर्व वर्ण बदलतात, यात शंका नाही; चारही वर्णांची रचना बिघडल्यामुळे आश्रमांची शक्ती कमी होते.
एषा त्रेतायुगगतिर् विचित्रा देवनिर्मिता द्वापरस्य तु या चेष्टा तामपि श्रोतुमर्हसि
ही देवांनी घडवलेली त्रेतायुगाची विविध स्थिती आहे; आता द्वापरयुगातील आचारही तू ऐकायला हवे.
द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां रविनन्दन तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा युगमुच्यते
द्वापरयुग दोन हजार वर्षांचे असते, हे सूर्यपुत्रा; त्याची संध्या शंभर वर्षांची, आणि ती दोनपट अधिक, हेच युग मानले जाते.